Dlaczego rodowód tej samej odmiany wygląda inaczej w każdym źródle

Rodowód odmiany marihuany wygląda inaczej w każdym źródle, bo nie istnieje żaden rejestr, który mógłby go rozstrzygnąć. Wszystko, co o pochodzeniu tych linii wiadomo, pochodzi z relacji ich autorów — spisywanych zwykle dwadzieścia albo trzydzieści lat po fakcie, przez ludzi, którzy mieli powód, żeby część rzeczy przemilczeć. Dwa katalogi podające inny zapis dla tej samej nazwy nie muszą się więc mylić. Mogą po prostu powtarzać dwie różne opowieści, z których żadnej nikt nie potrafi ani potwierdzić, ani obalić.

To nie jest wada konkretnych serwisów ani niechlujstwo redaktorów. To skutek tego, że cała ta wiedza powstała poza jakąkolwiek instytucją, która mogłaby ją utrwalić. Poniżej rozkładam ten stan na części: czego dokładnie brakuje w porównaniu z innymi roślinami uprawnymi, co robi z historią pamięć spisana po trzech dekadach, jakie interesy każą hodowcy milczeć albo dopisywać, w jaki sposób pojedyncza pomyłka rozchodzi się po bazach danych i już z nich nie wychodzi, dlaczego daty rozjeżdżają się mocniej niż nazwy rodziców i skąd biorą się rodowody rekonstruowane wstecz — po wyglądzie rośliny albo po samej nazwie. Na końcu osiem konkretnych przypadków i praktyczny sposób czytania dwóch sprzecznych zapisów bez wybierania ładniejszego.

Rodowód odmiany marihuany to relacja, a nie wpis do rejestru

Sam zapis wygląda technicznie i przez to bywa przeceniany. Konwencja A × B pochodzi z genetyki roślin, gdzie po lewej stoi roślina mateczna, a po prawej dawca pyłku; nawiasy porządkują kolejność krzyżowań, a numery po nazwie wskazują konkretne wybrane rośliny. Notacja jest więc porządna i jednoznaczna. Kłopot w tym, że w katalogach odmian konopi nikt jej nie pilnuje i — co ważniejsze — nie ma czego z nią zestawić.

Warto zobaczyć, jak wygląda tożsamość odmiany tam, gdzie system rzeczywiście działa. Odmiana rolnicza w Unii Europejskiej zanim trafi do obrotu, przechodzi badania odrębności, wyrównania i trwałości; dostaje wpis do katalogu krajowego, a potem do katalogu wspólnotowego; w jednostce badawczej zostaje złożona próbka wzorcowa, do której można wrócić. Kiedy pojawia się spór o to, czy dwa materiały to ta sama odmiana, istnieje punkt odniesienia i istnieje organ, który spór zamyka. (Konopie włókniste w tym systemie są — ale to inny materiał, inny cel i osobny temat.)

Jeszcze ciekawszy jest przykład roślin ozdobnych, bo pokazuje, że rejestr nie musi wcale wiązać się z ochroną prawną. Nazwy kultywarów porządkuje międzynarodowy kodeks nomenklatury roślin uprawnych, a przy Międzynarodowym Towarzystwie Nauk Ogrodniczych działa sieć organów rejestrujących te nazwy — osobnych dla róż, narcyzów, storczyków, rododendronów i kilkudziesięciu innych grup. Taki organ nie sprawdza, czy podany rodowód jest prawdziwy. Robi coś skromniejszego i zarazem rozstrzygającego: utrwala, kto, kiedy i co zgłosił. Po latach nie trzeba więc ustalać, czyja pamięć jest lepsza — wystarczy sięgnąć do zapisu z epoki.

Linie hodowlane znane z katalogów odmian nie mają ani jednego, ani drugiego. Nie ma badania, nie ma próbki wzorcowej, nie ma organu rejestrującego nazwy, nie ma nawet zwyczaju publikowania opisu w miejscu, do którego dałoby się wrócić. Konsekwencja jest zasadnicza i przewija się przez cały ten tekst: skoro nie ma wersji urzędowej, nie ma też wersji „błędnej”. Są warianty o bardzo różnej sile poparcia — od relacji uczestnika utrwalonej w cenniku z epoki po zdanie dopisane przez kogoś, kto zobaczył zdjęcie. Umiejętność, o którą tu chodzi, to nie wybór wersji prawdziwej, tylko rozpoznanie, z którym rodzajem zapisu mamy do czynienia. Rodowód jest zresztą tylko jednym z pól opisu odmiany i każde z nich ma inną moc dowodową — rozbieramy je osobno w tekście o tym, jak czytać opis odmiany.

Tradycja ustna: co się dzieje z historią spisaną trzydzieści lat po fakcie

Pierwsza przyczyna braku dokumentacji jest banalna i całkowicie racjonalna. Materiał, o którym mowa, przez cały okres, w którym powstawały opisywane linie, krążył poza prawem. Zeszyt z datami krzyżowań, nazwiskami dostawców i adresami odbiorców nie byłby dokumentacją hodowlaną, tylko materiałem dowodowym w sprawie karnej. Nikt takich zeszytów nie prowadził nie dlatego, że był niechlujny, tylko dlatego, że prowadzenie ich byłoby nierozsądne.

Co więc mamy zamiast dokumentów? Warstwy zapisu, które pojawiały się kolejno i różnią się wiarygodnością:

• Katalogi i cenniki wysyłkowe z lat osiemdziesiątych. Kilka zdań na pozycję, język handlowy, zero opisu metody. Za to mają datę — i to czyni z nich najbliższe temu, co historyk nazwałby źródłem z epoki.
• Prasa branżowa i wywiady z lat dziewięćdziesiątych. Pierwsze dłuższe relacje. Powstawały już wtedy, gdy nazwy zaczynały być warte pieniądze.
• Fora internetowe od przełomu wieków. Ogromna ilość materiału, żadnej redakcji, mnóstwo pseudonimów. Wątki znikały wraz z serwisami, które je hostowały.
• Późne wywiady, filmy i podcasty. Najbardziej szczegółowe i najpóźniejsze — czyli obarczone największym odstępem od zdarzeń.

Odstęp jest tu kluczowy, bo pamięć nie działa jak odczyt z nośnika. Wspomnienie jest za każdym razem składane od nowa i przy każdym składaniu dopasowuje się do tego, co człowiek wie dzisiaj. Psychologia pamięci opisuje osobno zjawisko błędu źródła: zapamiętujemy treść, ale gubimy informację o tym, skąd ją znamy. Po dwudziestu latach cudza relacja przeczytana kiedyś na forum bywa przywoływana w dobrej wierze jako własne wspomnienie — a rozmówca nie kłamie, tylko pamięta zdanie bez metryczki.

Do tego dochodzi rzecz, o której mówi się rzadziej: świadkowie nie są bezstronni. Od tego, czyja wersja się przyjmie, zależy pozycja w środowisku, przypisanie autorstwa i wartość marki zbudowanej wokół nazwy. Relacja składana przez uczestnika sporu o pierwszeństwo jest zeznaniem strony, nie protokołem. Część uczestników tamtych wydarzeń już nie żyje, część nigdy nie zabrała głosu publicznie, część funkcjonuje wyłącznie pod pseudonimami — więc nawet zestawienie relacji ze sobą bywa niewykonalne.

Skrajnym przykładem jest Haze. Za pierwszą linią stoją hodowcy znani w obiegu wyłącznie pod zbiorowym określeniem, którego nikt nigdy nie rozwinął w nazwiska; kto przewiózł materiał z Kalifornii do Holandii, pozostaje najbardziej spornym wątkiem w całej historii tej hodowli, a relacje bezpośrednich uczestników wykluczają się wzajemnie. Cała gałąź nosi więc nazwisko, którego nie znamy — szczegółowo prowadzimy tę historię w tekście o rodzinie odmian haze.

Interes hodowcy — co opłaca się przemilczeć, a co dopisać

Gdyby chodziło wyłącznie o zawodną pamięć, rozbieżności byłyby losowe: raz w jedną stronę, raz w drugą. Tymczasem są kierunkowe, i to daje się wyjaśnić przez interes tego, kto zapis podaje. Punkt wyjścia jest prawny. Linia hodowlana tego rodzaju nie ma żadnej ochrony: nie korzysta z wyłącznego prawa do odmiany, nie da się opatentować samej krzyżówki, a znak towarowy chroni napis na opakowaniu, nie roślinę w środku. Hodowca dysponuje więc jednym jedynym zabezpieczeniem — tajemnicą.

Zabezpieczenie jest realne, choć nieszczelne. Kto zna obie strony krzyżówki, nie odtworzy wybranej rośliny — ta była jednym układem genów spotkanym raz — ale może powtórzyć samo krzyżowanie i przeglądać potomstwo tak długo, aż trafi na coś zbliżonego. Ujawnienie pełnego rodowodu jest zatem oddaniem konkurencji punktu wyjścia. Stąd formuły, które w katalogach widuje się na każdym kroku: „nieujawniony rodzic”, „nasza selekcja”, „ujęcie niedostępne w obrocie”. Bywa też, że zastrzeżenie jest jawne i uczciwe: przy Zkittlez autorzy sami zapowiedzieli, że trzeciego składnika nie podadzą. Zapis jest tam niepełny z woli hodowcy, a nie przez zapomnienie — i to akurat najlepszy możliwy wariant, bo brak jest zaznaczony.

Presja działa jednak także w drugą stronę i to ona odpowiada za większość zapisów nadmiarowych. Sławny przodek podnosi wartość pozycji, a nikt tego nie sprawdzi. Nazwa taka jak Northern Lights w rodowodzie działa jak certyfikat wystawiony samemu sobie: brzmi konkretnie, odsyła do linii o ustalonej renomie i nie pociąga za sobą żadnego obowiązku dowodowego. Im dalej w przeszłość sięga wskazany przodek, tym bezpieczniej — po trzydziestu latach nie ma już nikogo, kto mógłby zaprzeczyć.

Trzeci interes dotyczy pierwszeństwa. Wskazanie w rodowodzie cudzego materiału jest przyznaniem, że linia nie jest w pełni własną pracą, a w środowisku, w którym autorstwo bywa jedynym kapitałem, to koszt. Łatwiej opisać rodzica ogólnie („materiał afgański”, „linia skunkowa”) niż wymienić kolegę z nazwy. Czwarty interes to przemianowanie: ta sama roślina wystawiona pod nową nazwą dostaje przy okazji nowy rodowód, bo stary zdradzałby, że nowość nowością nie jest.

Praktyczny wniosek z tego wszystkiego jest jeden i wart zapamiętania. Skoro przemilczenia idą w jedną stronę, a dopisania w drugą, to uśrednianie sprzecznych wersji nie zbliża do prawdy — daje zapis, którego nie twierdzi nikt. Rozsądniej jest trzymać obie wersje osobno, razem z informacją, kto je podał.

Jak jeden błąd wchodzi do bazy danych i już z niej nie wychodzi

Załóżmy przez chwilę, że wszyscy hodowcy mówią prawdę i pamiętają bezbłędnie. Rozbieżności i tak by narastały, bo zawodzi warstwa niżej — sposób, w jaki te zapisy są przechowywane i przepisywane. Serwisy katalogowe traktują rodowód jako pole tekstowe. Nie ma przy nim pola „źródło”, nie ma daty pierwszego wpisu ani historii zmian. Po trzeciej kopii nie sposób już ustalić, kto twierdził to jako pierwszy.

Na to nakłada się obieg zamknięty. Serwis A przepisuje zapis od serwisu B; kilka miesięcy później redaktor serwisu B, szukając potwierdzenia własnego wpisu, znajduje go u A i uznaje sprawę za rozstrzygniętą. Zdanie stało się źródłem samego siebie. Mechanizm ten opisano najpierw na przykładzie encyklopedii otwartej — termin ukuł w 2011 roku autor internetowego komiksu rysunkowego i przyjął się on później szerzej, przy opisach krążenia niesprawdzonych informacji. W katalogach odmian działa dokładnie tak samo, tylko szybciej, bo pośredników jest więcej: opisy pozycji trafiają do sklepów w plikach zbiorczych od dostawców, więc jedna pomyłka rozchodzi się po kilkudziesięciu witrynach tego samego dnia.

Same błędy przepisywania są przy tym boleśnie prozaiczne. Cztery typy odpowiadają za większość rozjazdów:

• Zgubione nawiasy. Zapis (A × B) × C po utracie nawiasów staje się A × B × C. To nie kosmetyka: pierwszy opisuje dwa krzyżowania wykonane po kolei, drugi sugeruje jedno zdarzenie z trzema stronami, którego w tej postaci nie da się przeprowadzić. Zmienia się też pokolenie, w którym stoi materiał.
• Odwrócona kolejność członów. Konwencja mówi, że pierwsza stoi roślina mateczna. Przy przepisywaniu kolejność bywa odwracana dla wygody albo dla brzmienia — a razem z nią znika jedyna informacja o kierunku krzyżowania.
• Zgubiony numer ujęcia. „Northern Lights #5” skrócone do samej nazwy rodziny przestaje wskazywać konkretną wybraną roślinę i zaczyna wskazywać całą grupę. Numery i skróty przy nazwie niosą więcej treści, niż się wydaje — rozbieramy je w tekście o tym, jak czytać oznaczenie producenta.
• Literówka rozszczepiająca hasło. Najgorszy przypadek, bo nieodwracalny. Kiedy jedna nazwa zaczyna krążyć w dwóch pisowniach, powstają dwa hasła, które od tego momentu żyją osobno i zbierają różne rodowody. Tak rozeszły się zapisy Chemdawg, Chemdog i Chem Dawg, przy których do rozdwojenia pisowni dochodzi jeszcze numeracja ujęć w rodzaju Chemdawg 91.

Z mechanizmu kuli śnieżnej płynie wniosek, który przeczy intuicji, a jest najważniejszą rzeczą w całym tym tekście. Zgodność stu katalogów nie jest stu potwierdzeniami. Bywa jednym źródłem skopiowanym sto razy — i im bardziej jednomyślnie brzmi internet w jakiejś sprawie, tym większa szansa, że wszyscy przepisali od tego samego, jednego zdania.

Cztery różne zdarzenia zapisane jako jedna data

Daty rozjeżdżają się między źródłami częściej niż nazwy rodziców i w większości przypadków sprzeczność jest pozorna. Powstanie linii nie jest bowiem jednym zdarzeniem, tylko co najmniej czterema, rozciągniętymi zwykle na lata:

• Zebranie materiału wyjściowego — czasem o dekadę wcześniej niż cokolwiek innego, zwłaszcza gdy w rodowodzie stoi populacja miejscowa.
• Wykonanie krzyżowania — jedno konkretne zapylenie, jedyne zdarzenie punktowe w całym ciągu.
• Zakończenie selekcji — wybór tej jednej rośliny albo wyrównanie potomstwa; przy dłuższych programach ciągnie się kilkanaście lat.
• Wprowadzenie nazwy do obrotu — pierwszy cennik albo katalog, w którym nazwa się pojawia. To zwykle jedyna data, którą da się czymkolwiek podeprzeć.

Katalogi podają jedną liczbę i nie mówią, którego zdarzenia dotyczy. Dobrze widać to na Skunk #1: praca nad tą linią prowadzona była w Kalifornii w drugiej połowie lat siedemdziesiątych, a jako pozycja handlowa nazwa zaistniała w Holandii dopiero w latach osiemdziesiątych. Źródło podające lata siedemdziesiąte i źródło podające lata osiemdziesiąte mogą mieć rację jednocześnie, bo mówią o dwóch różnych rzeczach.

Osobny mechanizm uruchamiają konkursy. Data zwycięstwa jest często jedyną twardą, publiczną datą w całej historii linii — jest ogłoszona, opisana w prasie i nie zależy od niczyjej pamięci. Właśnie dlatego bywa przyjmowana jako data powstania, choć w rzeczywistości mówi tylko tyle, że w danym roku materiał już istniał i był w stanie stanąć do zgłoszenia. Przy White Widow rok konkursowy 1995 funkcjonuje dziś w wielu opisach jako rok powstania, choć spór dotyczy nawet tego, czyje rośliny za tym zgłoszeniem stały.

Zdarza się i odwrotnie: data wpisana w samą nazwę okazuje się odporna na przepisywanie, bo nie da się jej zgubić bez zniszczenia nazwy. Numer roku w oznaczeniu ujęcia przetrwał w tej postaci trzy dekady, choć wszystkie okoliczności wokół niego pozostają sporne. Zanim więc uzna się dwa źródła za sprzeczne, warto sprawdzić prostą rzecz: czy w ogóle mówią o tym samym zdarzeniu.

Rodowody dopisywane wstecz: po wyglądzie, po zapachu i po samej nazwie

Ostatni mechanizm jest najbardziej podstępny, bo produkuje zapisy wyglądające jak wiedza, choć powstały z obserwacji. Rekonstrukcja wsteczna polega na tym, że ktoś patrzy na roślinę albo na nazwę i z tego, co widzi, wyprowadza domniemanych przodków. Bywa to rozsądna hipoteza. Kłopot zaczyna się przy pierwszym przepisaniu, kiedy z zapisu wypada słowo „prawdopodobnie” i hipoteza wchodzi do bazy jako fakt.

Rekonstrukcja po barwie jest najłatwiejsza do wyłapania. Fioletowe zabarwienie tkanek podpowiada dopisanie linii z członem „purple” — najczęściej sięga się po Granddaddy Purple. Tyle że za barwę odpowiadają antocyjany, a ich nagromadzenie zależy zarówno od genotypu, jak i od warunków, w jakich rosła konkretna roślina; ta sama linia potrafi wybarwić się raz mocniej, raz wcale. Barwa nie wskazuje więc przodka, o czym szerzej w tekście o kolorowych odmianach marihuany.

Rekonstrukcja po nazwie jest jeszcze częstsza i jeszcze bardziej zwodnicza, bo domyka się sama. Przyrostek „OG” bywa czytany jako zapis pokrewieństwa z OG Kush, człon „cookies” jako świadectwo przynależności do rodziny deserowej, a człon „kush” jako wskazanie afgańskiego przodka — choć jest przede wszystkim toponimem odsyłającym do pasma górskiego, co rozbieramy w tekście o odmianach z członem kush. Nazwa jest decyzją handlową, podejmowaną z myślą o pozycji w cenniku. Wyprowadzanie z niej rodowodu to czytanie szyldu jako dokumentu.

Trzeci wariant dotyczy przypisania typu. W opisach regularnie pojawiają się proporcje w rodzaju „60 do 40″, podawane z pozorną precyzją, choć nikt ich nie mierzy — powstają z oglądu pokroju rośliny i z tego, co o rodowodzie akurat sądzono. Trzeba przy tym pamiętać, czym ten podział w ogóle jest. Podział ten opisuje pochodzenie hodowlane rośliny, a nie sposób, w jaki wpływa ona na organizm. Skąd się wziął i dlaczego rozjeżdża się z botaniką, tłumaczymy w osobnym tekście o podziale na typy konopi.

Jest wreszcie wariant czwarty, wynikający z oferty: skoro dany sprzedawca ma w katalogu X oraz Y, to nowa pozycja o zbliżonym opisie „musi” być ich połączeniem. I warto odnotować jedno zdanie na temat, który ma u nas własny artykuł: badania porównujące deklarowaną nazwę ze strukturą genetyczną próbek pokazały, że granica nazwy nie pokrywa się z granicą genetyczną — szerzej w tekście o tym, czy nazwy odmian wprowadzają konsumentów w błąd. Dla rodowodów wynika z tego rzecz przykra: nawet gdyby wszystkie zapisy były spisane rzetelnie, materiał krążący dziś pod daną nazwą i tak bywa czymś innym.

Osiem rodowodów, przy których źródła mówią różne rzeczy

Poniższe zestawienie referuje spory, a ich nie rozstrzyga — i chcę to powiedzieć wprost, zamiast udawać rozjemcę. Przy żadnej z tych pozycji nie dysponuję dokumentem, który przeważyłby szalę; wskazuję jedynie, na czym polega rozbieżność i skąd się bierze. Kolumna środkowa podaje zapis najczęściej powtarzany, co nie znaczy: najlepiej udokumentowany.

Nazwa	Zapis najczęściej podawany	Na czym polega rozbieżność
Haze	zestawienie czterech pul z okolic równika: kolumbijskiej, meksykańskiej, tajskiej i południowoindyjskiej	czwarty składnik bywa w relacjach zastępowany materiałem nepalskim albo jamajskim, a część przekazów wymienia trzy pule zamiast czterech; nie ma tu ani jednego dokumentu z epoki
Northern Lights	selekcja z kilkunastu ponumerowanych siewek materiału afgańskiego	liczba siewek, miejsce i osoba prowadząca selekcję różnią się między relacjami; numerowane ujęcia bywają opisywane raz jako rodzeństwo z jednego wysiewu, raz jako materiał z dwóch źródeł
White Widow	materiał brazylijski połączony z południowoindyjskim	spór dotyczy nie tylko rodziców, ale i autorstwa: dwie strony zgłoszenia konkursowego z 1995 roku podają się nawzajem w wątpliwość, a materiał opisywany jako ten sam krąży równolegle pod drugą nazwą
Blueberry	materiał afgański, tajski i Purple Thai	kolejność członów i ich liczba różnią się między zapisami; selekcja trwała kilkanaście lat, więc podawanie jednej daty powstania jest z gruntu mylące
Girl Scout Cookies	OG Kush połączony z Durban Poison	schemat krzyżowania nigdy nie został opublikowany przez autorów; część źródeł dokłada trzeci składnik, część mówi o pokoleniu pośrednim linii Durban
Chemdawg	siewki z garstki nasion znalezionych w kupionym materiale na początku lat dziewięćdziesiątych	liczba nasion, okoliczności znaleziska i to, kto je wysiał, są w każdej wersji inne; do tego pisownia rozeszła się na kilka wariantów, rozdzielając hasło
Blue Dream	Blueberry połączona z linią hazową	nie wiadomo, która linia hazowa — a to przy rodzinie o kilkunastu odnogach zmienia wszystko; nazwa funkcjonuje równolegle jako ujęcie klonalne i jako pozycje nasienne o niepewnym pokrewieństwie
Zkittlez	dwie linie owocowe (podawane jako Grape Ape i Grapefruit) plus trzeci składnik	trzeciego autorzy jawnie odmówili ujawnienia; zapis jest niepełny z woli hodowcy, więc każda krążąca „pełna” wersja jest domysłem kogoś z zewnątrz

Trzy z tych przypadków warto skomentować, bo pokazują trzy różne typy niepewności. Przy Blue Dream rozbieżność jest rozdzielczościowa: nikt nie kwestionuje, że w rodowodzie stoi materiał hazowy, tylko wskazanie jest zbyt ogólne, żeby cokolwiek znaczyło — a że rodzina hazowa rozgałęziła się na kilkanaście odnóg różniących się między sobą bardziej niż niejedna para niespokrewnionych linii, „linia hazowa” jest tu informacją niewiele mocniejszą niż „coś z Kalifornii”.

Przy Girl Scout Cookies niepewność jest proceduralna: rodzice są podawani zgodnie, ale nie wiadomo, ile kroków dzieli ich od materiału, który dziś nosi tę nazwę. Zapis dwóch nazw ze znakiem mnożenia sugeruje jedno krzyżowanie, tymczasem między nim a wybraną rośliną mogło stać kilka pokoleń i kilka selekcji, o których zapis milczy. To najczęstsza luka w całym katalogowym nazewnictwie — rodowód opisuje krzyżowanie, a nazwa dotyczy egzemplarza z niego wybranego.

Przy Zkittlez niepewność jest natomiast deklarowana i dlatego, paradoksalnie, najzdrowsza. Wiadomo dokładnie, czego nie wiadomo, i wiadomo, kto zdecydował, że nie powie. Każdy zapis podający tam trzeci składnik z pełną nazwą jest z definicji rekonstrukcją kogoś, kto nie miał dostępu do informacji — i to jest przypadek, w którym pozorna kompletność zapisu jest gorszym sygnałem niż jawna luka.

Jak czytać sprzeczny rodowód i po czym poznać wersję lepiej udokumentowaną

Skoro rozstrzygnięcia nie ma, pozostaje ocena jakości zapisu. Da się ją zrobić w kilka minut, bez żadnej wiedzy genetycznej, zadając zapisowi sześć pytań:

• Kto to mówi i kiedy to powiedział. Zapis bez autora nie jest twierdzeniem, tylko plotką w formie technicznej. Data wypowiedzi bywa ważniejsza niż data zdarzenia, bo mówi, ile lat pamięci dzieli jedno od drugiego.
• Czy źródło jest uczestnikiem, czy kompilatorem. Uczestnik może się mylić i może mieć interes, ale wie coś z pierwszej ręki. Kompilator w najlepszym razie wiernie przepisał — i wtedy jego wpis jest wart tyle, co jego źródło, którego zwykle nie podaje.
• Czy zapis odróżnia krzyżowanie od selekcji. Źródło, które wspomina o wyborze konkretnej rośliny z potomstwa, rozumie, o czym pisze. Źródło, które podaje samo A × B, mogło ten krok pominąć albo o nim nie wiedzieć.
• Czy data jest datą jednego zdarzenia. Jeśli nie wskazano, którego, sprzeczność z innym źródłem może być pozorna — i sprawdzenie tego jest najtańszą rzeczą, jaką da się z dwoma zapisami zrobić.
• Czy poza nazwą coś łączy linię z domniemanym rodzicem. Jeżeli jedynym argumentem jest wspólny człon nazwy albo podobny wygląd, mamy do czynienia z rekonstrukcją wsteczną, nawet jeśli zapisano ją w trybie oznajmującym.
• Czy źródło w ogóle zaznacza niepewność. To najlepszy pojedynczy wskaźnik jakości. Autor, który pisze „relacje się różnią” albo „schematu nigdy nie opublikowano”, pokazuje, że sprawdzał. Zapis absolutnie pewny przy materiale, o którym z natury rzeczy nie da się nic wiedzieć na pewno, jest sygnałem ostrzegawczym.

Z odpowiedzi układa się prosta hierarchia. Najwyżej stoją zapisy z epoki — cennik, katalog wysyłkowy, ogłoszenie prasowe. Nie dowodzą one rodowodu, ale dowodzą czegoś twardego: że w danym roku nazwa już krążyła i w jakiej postaci. Niżej relacja uczestnika utrwalona blisko zdarzenia, jeszcze niżej relacja tego samego uczestnika złożona po dekadach. Poniżej: zapis kompilatora powołujący się imiennie na uczestnika, potem zapis kompilatora bez źródła, a na samym dnie rekonstrukcja z wyglądu albo z nazwy.

Do tego trzy sygnały ostrzegawcze, które warto rozpoznawać od razu. Pierwszy: precyzja bez źródła — im dokładniejszy procent czy ułamek przy zapisie, którego nikt nie mierzył, tym większa szansa, że liczba została po prostu wymyślona dla powagi. Drugi: rodowód będący dokładnym rozbiorem nazwy, w którym każdy człon nazwy ma swojego rodzica; to zwykle znak, że ktoś czytał szyld, a nie relację. Trzeci, omówiony wyżej: jednomyślność sieci, która przy tym materiale niemal zawsze oznacza jedno źródło skopiowane wielokrotnie, a nie zgodność niezależnych świadków.

Na koniec rzecz, którą warto powiedzieć bez owijania: dobrze udokumentowana wersja nie znaczy „prawdziwa”. Znaczy tylko tyle, że stoi za nią więcej niż czyjaś pamięć albo czyjś cennik. Przy materiale, którego historia toczyła się poza zasięgiem jakiejkolwiek instytucji, to jest maksimum tego, co da się uczciwie osiągnąć — i dlatego przy hasłach o spornym pochodzeniu zaznaczamy spór, zamiast wybierać wersję najładniejszą. Jak te nazwy układają się względem siebie w całości, pokazuje przegląd wszystkich odmian marihuany.

Sprzeczne rodowody — pytania o źródła, daty i wiarygodność zapisu

Czy któraś z krążących wersji rodowodu jest tą urzędową?

Nie, i nie ma instytucji, która mogłaby taką wersję ustanowić. Linie hodowlane opisywane w katalogach odmian nie przechodzą badań urzędowych, nie mają złożonej próbki wzorcowej ani organu rejestrującego nazwy — w odróżnieniu od odmian rolniczych oraz od kultywarów ozdobnych, gdzie rejestry nazw działają od dziesięcioleci. Wszystkie krążące zapisy są zatem relacjami, różniącymi się wyłącznie jakością poparcia.

Skoro dziesięć katalogów podaje ten sam zapis, czy to nie przesądza sprawy?

Nie przesądza. Serwisy katalogowe przepisują od siebie nawzajem, a pole rodowodu nie ma przy sobie informacji o źródle, więc dziesięć zgodnych wpisów bywa dziesięcioma kopiami jednego zdania. Bywa nawet gorzej: jeżeli pierwszy serwis przepisał od drugiego, a drugi później znajduje potwierdzenie u pierwszego, zapis staje się źródłem samego siebie. Zgodność ma wagę tylko wtedy, gdy da się wskazać niezależne pochodzenie każdego z wpisów.

Dlaczego hodowcy po prostu nie ujawnią pełnych rodowodów?

Bo tajemnica jest ich jedynym zabezpieczeniem. Krzyżówki nie da się opatentować, linia nie korzysta z wyłącznego prawa do odmiany, a znak towarowy chroni napis na opakowaniu, nie roślinę. Kto zna obie strony krzyżowania, może je powtórzyć i przeglądać potomstwo aż do trafienia w coś zbliżonego. Do tego dochodzi interes przeciwny: przy nazwach o ustalonej renomie opłaca się rodowód raczej rozbudowywać, niż skracać.

Czy badanie genetyczne rozstrzygnie, kto był rodzicem?

Tylko częściowo i tylko przy spełnieniu warunku, który zwykle spełniony nie jest. Profilowanie pokaże, jak blisko spokrewnione są dwie konkretne próbki, ale ustalenie rodzicielstwa wymaga próbki odniesienia — materiału domniemanego rodzica, zdeponowanego z datą i opisem. Przy liniach krążących nieformalnie takich depozytów nie ma, a rodzice bywają dawno martwi. Badanie potrafi więc obalić twierdzenie o bliskim pokrewieństwie, rzadziej potwierdzić konkretny rodowód.

Jak zapisywać rodowód, o którym wiadomo, że jest sporny?

Podając wersję razem z jej autorem i datą, a nie samą wersję. Zapis „według relacji X z roku Y” jest krótszy niż wygląda i rozwiązuje większość problemów naraz: nie udaje pewności, pozwala czytelnikowi ocenić odstęp od zdarzeń i nie wymaga wybierania między dwiema opowieściami. Tam, gdzie wersje się wykluczają, uczciwiej jest podać obie, niż je uśredniać — bo zapis uśredniony to zapis, którego nie twierdzi nikt.

Materiał ma charakter informacyjny i encyklopedyczny. Nie stanowi porady medycznej ani zachęty do stosowania. Medyczna marihuana jest w Polsce dostępna wyłącznie na receptę, a o doborze produktu decyduje lekarz prowadzący.