Profil terpenowy odmiany — jak go czytać i czego nie mówi

Profil terpenowy to rubryka — lista związków lotnych oznaczonych w jednej próbce, z liczbą przy każdym z nich, ułożona od wartości największej do najmniejszej. Liczba w drugiej kolumnie może znaczyć trzy różne rzeczy: udział w masie materiału, miligramy na gram albo udział w sumie wszystkich oznaczonych terpenów. Dwie z tych wielkości zapisuje się znakiem procentu, a tabela zwykle nie mówi, którą zastosowano. Pierwszy wiersz tej listy wędruje potem do katalogów jako pole „terpen wiodący”, czyli jedno słowo powstałe z posortowania kilkunastu liczb.

Poniżej rozkładamy tę rubrykę na części: co dokładnie znaczą liczby, którą podstawę ma tabela, jeśli nikt tego nie napisał, jak z chromatogramu robi się ranking, dlaczego kolejność potrafi się zamienić między dwiema partiami tej samej nazwy, czego w tabeli nie ma i kiedy porównywanie dwóch profili z dwóch źródeł jest arytmetycznie bez sensu. Czym terpeny są jako związki chemiczne i skąd biorą się w roślinie, wyjaśnia osobny tekst o terpenach w marihuanie; pozostałe pola hasła katalogowego — nazwę, rodowód, typ, procenty kannabinoidów — rozbieramy w tekście o tym, jak czytać opis odmiany.

Profil terpenowy ma trzy możliwe podstawy liczbowe i rzadko która tabela je podaje

Wszystkie rubryki wyglądają podobnie: nazwa związku, obok liczba, niżej następny wiersz z liczbą mniejszą. Cała trudność siedzi w drugiej kolumnie, bo w obiegu funkcjonują trzy konwencje i dwie z nich używają tego samego znaku.

• Udział masowy — ile gramów związku przypada na sto gramów materiału. Zapis wygląda tak: „0,61 %”. Cała frakcja lotna wysuszonego kwiatostanu mieści się zwykle między 0,5 a 3 % masy, więc pojedynczy związek rzadko przekracza jeden procent, a większość wierszy ma zera po przecinku.
• Miligramy na gram — dokładnie ta sama wielkość pomnożona przez dziesięć. „0,61 % masy” to „6,1 mg/g”. Ta konwencja przyjęła się na świadectwach analizy wystawianych w Ameryce Północnej i stamtąd trafia do materiałów wytwórców.
• Udział względny — jaką część sumy oznaczonych terpenów stanowi dany związek. Zapis: „34 %”. Cała kolumna sumuje się do stu i to jest jej jedyna cecha rozpoznawcza.

Różnica nie jest kosmetyczna, bo te dwie wielkości mają zupełnie inną odporność na decyzje laboratorium. Udział masowy jest ilorazem, w którym mianownikiem jest masa próbki — czyli coś, czego pracownia nie ustala, tylko waży. Udział względny ma w mianowniku sumę oznaczonych związków, a ta suma jest wynikiem decyzji: ilu pozycji szukano, które przekroczyły próg, czy wiersze poniżej progu wpisano jako zero, czy pominięto. Dołożenie do panelu dwóch nowych związków obniża udziały wszystkich pozostałych, choć w próbce nie zmieniło się nic.

Stąd bierze się zjawisko, które zbija z tropu przy pierwszym zetknięciu: ta sama pozycja tej samej próbki figuruje raz jako 34 %, raz jako 0,61 %, raz jako 6,1 mg/g, a czasem jako 6100 ppm — i wszystkie cztery zapisy są poprawne. Katalogi i wykresy kołowe pokazują niemal zawsze udziały względne, bo ładnie się sumują; dokumenty analityczne podają zwykle miligramy na gram, bo tego wymaga zleceniodawca. Liczba przechodzi z jednego dokumentu do drugiego i po drodze gubi jednostkę.

Osobnego zdania wymaga wiersz podpisany „terpeny całkowite”. Bywa on zwyczajną sumą wydrukowanych pozycji, a bywa wielkością oznaczaną niezależnie — i wtedy nie musi się z nimi zgadzać. Jeżeli dokument podaje jedno i drugie, warto je przez chwilę zestawić: różnica między sumą kolumny a deklarowaną wartością całkowitą pokazuje, ile frakcji lotnej przypadło na związki, których w tabeli nie wydrukowano w ogóle.

Jak rozpoznać po samych liczbach, którą podstawę ma tabela

Kiedy nagłówek kolumny milczy, podstawę da się odczytać z rzędu wielkości. Trzy sygnały wystarczą w większości przypadków. Jeśli wiersze sumują się do stu — to udziały względne. Jeśli sumują się do liczby między 0,5 a 3 i mają dwa miejsca po przecinku — to procent masy. Jeśli sumują się do kilkunastu albo kilkudziesięciu — to miligramy na gram. Wartości czterocyfrowe bez przecinka oznaczają części na milion.

Poniżej ta sama, przykładowa próbka zapisana w trzech konwencjach naraz. Suma frakcji lotnej wynosi w niej 1,80 % masy, czyli 18,0 mg/g:

Związek	Udział względny	Zawartość (% masy)	Zawartość (mg/g)
β-mircen	34 %	0,61 %	6,12
β-kariofilen	26 %	0,47 %	4,68
limonen	14 %	0,25 %	2,52
α-humulen	8 %	0,14 %	1,44
linalol	6 %	0,11 %	1,08
α-pinen	5 %	0,09 %	0,90
β-pinen	4 %	0,07 %	0,72
terpinolen	3 %	0,05 %	0,54
suma	100 %	1,80 %	18,00

Przeliczenie w jedną stronę jest banalne: udział względny razy suma frakcji lotnej daje procent masy, a procent masy razy dziesięć daje miligramy na gram. Przeliczenie w drugą stronę bywa niewykonalne — z samych udziałów względnych nie da się odtworzyć zawartości, jeśli nie znamy sumy. Rubryka katalogowa podaje ją rzadko, więc wykres kołowy z podpisem „mircen 34 %” nie niesie żadnej informacji o tym, ile tego mircenu w materiale było. Dwie próbki o identycznym wykresie mogą różnić się zawartością pięciokrotnie.

Do tego dochodzą trzy pułapki arytmetyczne. Pierwsza: kolumna udziałów sumująca się do 87 albo 92 procent oznacza, że część powierzchni chromatogramu przypisano do pozycji „pozostałe” i usunięto z tabeli — albo że wiersze poniżej progu wypadły, a reszty nie przeliczono. Druga: wiersz „suma terpenów” bywa liczony inaczej niż wiersze nad nim, bo obejmuje związki, których w wykazie nie wydrukowano. Trzecia: przy przeliczaniu na suchą masę i bez tego przeliczenia ta sama próbka daje wyniki różniące się o tyle procent, ile wynosiła wilgotność — zwykle od pięciu do dwunastu.

Zdarzają się wreszcie dokumenty mieszane: pozycje w miligramach na gram, a wiersz podsumowania w procentach masy. Nie jest to błąd, tylko dwie konwencje w jednej tabeli — i wystarczy podzielić dowolny wiersz przez sumę, żeby sprawdzić, czy obie części dokumentu opisują tę samą próbkę.

Od piku do wiersza — co się dzieje z liczbą, zanim trafi do rubryki

Liczba w rubryce nie jest odczytem z przyrządu. Jest końcem łańcucha, w którym każde ogniwo wprowadza własną niepewność, a kilka z nich to decyzje człowieka. Warto ten łańcuch znać, bo tłumaczy prawie wszystkie rozbieżności między dokumentami.

Chromatograf rozdziela mieszaninę w czasie i rysuje krzywą z pikami. Pierwszą wielkością mierzoną jest powierzchnia piku, a żeby ją policzyć, trzeba wyznaczyć linię podstawową i granice całkowania. Przy piku symetrycznym, stojącym samotnie, robi to automat i wynik jest powtarzalny. Przy piku z ramieniem — a tak wygląda większość rozdziałów seskwiterpenowych — analityk rozstrzyga, czy to jeden związek, czy dwa, i gdzie postawić kreskę. Dwie osoby na tym samym chromatogramie potrafią uzyskać powierzchnie różniące się o kilkanaście procent.

Drugi etap to identyfikacja: przypisanie pikowi nazwy. Robi się to przez porównanie widma mas z biblioteką oraz przez indeks retencji, czyli położenie piku względem szeregu wzorcowych węglowodorów. Dla monoterpenów obie metody zgadzają się zwykle bez zastrzeżeń. Dla seskwiterpenów bywa inaczej — izomerów są dziesiątki, widma różnią się nieznacznie i automatyczne dopasowanie potrafi wskazać sąsiada z tej samej rodziny.

Trzeci etap zamienia powierzchnię na stężenie i tu przebiega najważniejszy podział w całej metodyce. Kalibracja zewnętrzna wymaga wzorca dla każdego oznaczanego związku: czystej substancji o znanym stężeniu, z której wyznacza się krzywą. Wynik jest wtedy pomiarem. Normalizacja powierzchni zakłada natomiast, że wszystkie związki odpowiadają detektorowi jednakowo, i po prostu dzieli powierzchnię piku przez sumę powierzchni. Wynik jest wtedy oszacowaniem, a dokument najczęściej nie informuje, którą drogą powstał.

Założenie o jednakowej odpowiedzi nie jest przy tym neutralne. Detektor płomieniowo-jonizacyjny reaguje mniej więcej proporcjonalnie do liczby atomów węgla zdolnych do spalenia, ale węgiel związany z tlenem liczy się słabiej — mniej więcej w połowie. Skutek jest systematyczny: alkohole i tlenki terpenowe, takie jak linalol, gwajol czy tlenek kariofilenu, wychodzą w normalizacji zaniżone o kilkanaście procent względnych, a węglowodory zawyżone o tyle samo. Przy spektrometrze mas rozjazd jest jeszcze większy, bo tam odpowiedź na jednostkę masy potrafi różnić się między związkami kilkakrotnie.

Na końcu przychodzą decyzje redakcyjne: zaokrąglenie do jednego albo dwóch miejsc po przecinku, sposób zapisania wartości poniżej progu oznaczalności — jako „ND”, jako zero albo wcale — i obcięcie wydruku do pierwszych ośmiu czy dziesięciu pozycji. Dopiero po tym wszystkim tabela zostaje posortowana malejąco i pierwszy wiersz dostaje w katalogu tytuł terpenu wiodącego.

Terpen wiodący jest wynikiem sortowania, nie cechą odmiany

Pole „terpen wiodący” mówi dokładnie jedno: który wiersz stanął pierwszy w jednym konkretnym oznaczeniu, przy jednym konkretnym panelu, jedną konkretną metodą. Jest to zdanie o próbce, nie o nazwie, i nie o linii hodowlanej. Ranking ma przy tym naturę porządkową — mówi, co było większe od czego, ale nie mówi o ile, a właśnie „o ile” decyduje o tym, czy przy następnym oznaczeniu kolejność się utrzyma.

Skala tego zjawiska została zmierzona. Zespół Christophera Smitha, Daniely Vergary i Nathaniela Jikomesa opublikował w 2022 roku w „PLOS ONE” analizę blisko dziewięćdziesięciu tysięcy oznaczeń z rynku amerykańskiego i pokazał dwie rzeczy naraz. Po pierwsze, materiał handlowy układa się w kilka powtarzalnych grup, w których na czele stoi mircen, kariofilen z limonenem albo terpinolen. Po drugie, przynależność do grupy słabo wynika z nazwy: próbki sprzedawane pod jednym oznaczeniem trafiały do różnych grup, a próbki o nazwach zupełnie różnych bywały chemicznie nierozróżnialne. Wniosek jest niewygodny dla rubryki: nazwa nie przewiduje pierwszego wiersza tabeli. Osobno rozwijamy ten wątek w tekście o tym, czy nazwy odmian wprowadzają w błąd.

Widać to na hasłach, w których pod jednym określeniem krąży kilka niezależnych selekcji. OG Kush jest tu przypadkiem podręcznikowym — to raczej rodzina materiałów rozdzielonych trzydzieści lat temu niż jedna linia, więc pytanie o „jej” profil nie ma jednej odpowiedzi. Podobnie Girl Scout Cookies funkcjonuje w obiegu w kilku selekcjach o własnych oznaczeniach, a Jack Herer od lat opisywany bywa jako nazwa obejmująca kilka wyraźnie różnych fenotypów. W haśle Blueberry podajemy wprost dwa niezależne oznaczenia, które wskazały różne związki wiodące, bo wybieranie jednego z nich byłoby redakcyjnym zmyśleniem.

Jest jeszcze druga strata, o której rubryka milczy: sprowadzenie kilkunastu wierszy do jednego słowa gubi kształt profilu. Układ 49/20/10 i układ 25/22/20 z tym samym związkiem na czele to dwa zupełnie różne zestawienia. Chemia analityczna dawno przestała się tym posługiwać — Justin Fischedick z zespołem pokazał w 2010 roku w „Phytochemistry”, że jedenaście odmian daje się rozdzielić na podstawie oznaczenia trzydziestu sześciu związków traktowanych łącznie, jako wielowymiarowy punkt, a nie jako ranking. Dwa lata później Arno Hazekamp i Fischedick zaproponowali, żeby materiał opisywać właśnie takim profilem zamiast nazwą handlową. Rubryka z jednym zwycięzcą jest tej propozycji dokładnym przeciwieństwem.

Przewaga pierwszego nad drugim, czyli liczba, której rubryka nie podaje

Skoro terpen wiodący powstaje przez sortowanie, to o jego stabilności decyduje jedna wielkość: odstęp między pierwszym a drugim wierszem, porównany z niepewnością pomiaru. Tej wielkości żaden dokument nie drukuje, a jest ona ważniejsza od samej kolejności.

Rzędy wielkości warto mieć w głowie. Powtórzone nastrzyknięcie tego samego ekstraktu daje wyniki różniące się zwykle o kilka procent względnych. Dwa osobne przygotowania próbki z tej samej partii — o kilka do kilkunastu. Dwie pracownie badające ten sam materiał — jeszcze więcej, bo dochodzą różnice metody i kalibracji. Wystarczy przyjąć ostrożne dziesięć procent względnych, żeby zobaczyć, co to znaczy dla rubryki.

• 34 % kontra 26 % — przewaga ośmiu punktów przy niepewności rzędu trzech. Kolejność jest bezpieczna, powtórzenie oznaczenia niemal na pewno da ten sam pierwszy wiersz.
• 29 % kontra 28 % — przewaga jednego punktu przy niepewności rzędu trzech. To rzut monetą: przy powtórzeniu oznaczenia równie dobrze może wygrać drugi związek, a katalog i tak wydrukuje tylko zwycięzcę.
• 24,6 % kontra 24,5 % — po zaokrągleniu do pełnych procentów oba wiersze pokazują 25 %, a mimo to jeden musi stanąć wyżej, bo tabela jest posortowana. Kolejność bierze się wtedy z cyfry, której w wydruku nie widać.

Do niepewności pomiaru dochodzi niepewność pobrania. Partia materiału nie jest jednorodna: kwiatostany z różnych części rośliny i z różnych roślin w tej samej serii mają odmienne proporcje związków. Oznaczenie wykonuje się na kilku gramach zhomogenizowanej próby, a więc na wycinku, i to on rozstrzyga o rankingu całej serii. Rozrzut wewnątrz jednej partii bywa większy niż różnica między dwiema partiami — zjawisko szczególnie wyraźne przy materiale wywodzącym się z populacji miejscowych, takich jak Afghani, gdzie za nazwą stoi zbiorowość o dużym rozrzucie cech, a nie jedna roślina.

Praktyczny wniosek z tej sekcji jest jeden i dotyczy sposobu czytania: zamiast pierwszego wiersza czytaj pierwsze trzy i odstępy między nimi. Trzy pozycje z wyraźnymi odstępami opisują próbkę znacznie lepiej niż jedno słowo, a przy okazji od razu widać, czy ranking w ogóle miał szansę być stabilny.

Które wiersze mogą zamienić się miejscami, a które nie

Nie każda zamiana kolejności jest równie prawdopodobna. Część par w tabeli jest ze sobą związana biochemicznie i ich wzajemny porządek prawie się nie zmienia; część zależy od wieku próbki; część od genotypu i warunków wzrostu. Rozróżnienie tych trzech przypadków zamienia rubrykę w narzędzie diagnostyczne.

Pary sprzężone enzymatycznie. Zespół Judith Booth, Jonathana Page’a i Jörga Bohlmanna opisał w 2017 roku w „PLoS ONE” dziewięć syntaz terpenowych konopi i pokazał, że kilka z nich to enzymy wieloproduktowe: jedno białko wytwarza jednocześnie kilka związków w proporcji zapisanej w jego budowie. Najbardziej znana taka para to kariofilen i humulen, powstające razem, przy czym humulenu jest zwykle trzy do pięciu razy mniej. Ich kolejność w tabeli jest więc praktycznie ustalona. Analogicznie zachowuje się para α-pinenu z β-pinenem. Tabela, w której humulen stoi nad kariofilenem, jest sygnałem, że coś poszło nie tak po stronie metody — współelucja, błędne przypisanie widma albo utlenienie części kariofilenu do tlenku, wykazanego w osobnym wierszu.

Pary rozdzielane lotnością. Monoterpeny, do których należą mircen, limonen, pinen i terpinolen, mają masę cząsteczkową o połowę mniejszą od seskwiterpenów i wrzą o około sto stopni niżej. Ubywa ich szybciej, więc udziały względne całej dolnej części tabeli rosną z czasem, choć w materiale nic nowego nie powstaje. Samir Ross i Mahmoud ElSohly opisali to zjawisko już w 1996 roku, porównując skład olejku z materiału świeżego i wysuszonego. Zamiana miejscami mircenu i kariofilenu jest tego bezpośrednim skutkiem i należy do najczęstszych rozbieżności między dwoma oznaczeniami tej samej serii wykonanymi w odstępie kilku miesięcy.

Pary rozstrzygane przez roślinę. Kolejność między związkami pochodzącymi z różnych enzymów — mircenem, limonenem, terpinolenem — jest własnością genotypu, ale wielkości bezwzględne zależą też od warunków wzrostu, a zależą nierównomiernie. Zespół Joshuy Zagera wykazał w 2019 roku w „Plant Physiology”, że różnice w ilości poszczególnych terpenów między dziewięcioma badanymi liniami odpowiadają różnicom w aktywności genów syntaz, nie zaś jednemu wspólnemu przełącznikowi. Dlatego w niektórych rodzinach pierwszy wiersz bywa zaskakująco powtarzalny — w publikowanych zestawieniach linii z rodziny Haze terpinolen regularnie wychodzi na prowadzenie — a w innych zmienia się z partii na partię.

Jeden wiersz czy dwa — jak zapis izomerów przestawia ranking

Najbardziej niedoceniana przyczyna rozjazdu między dwoma profilami nie ma nic wspólnego z rośliną ani z czułością aparatury. Jest nią decyzja, czy blisko spokrewnione izomery zapisać w jednym wierszu, czy w dwóch. Decyzja czysto redakcyjna, a potrafi zmienić zwycięzcę.

Rachunek jest natychmiastowy. Weźmy próbkę, w której limonen ma 22 % udziału względnego, mircen 20 %, α-pinen 13 %, a β-pinen 11 %. Pracownia rozpisująca izomery osobno wystawi dokument z limonenem na czele. Pracownia raportująca „pinen” jako jedną pozycję zsumuje 13 i 11, otrzyma 24 % i wystawi dokument, w którym wiodący jest pinen. Ta sama próbka, te same liczby, dwa różne pola „terpen wiodący” w katalogu.

Miejsc, w których ta decyzja zapada, jest w typowym panelu kilka:

• pinen — α i β pochodzą z tej samej syntazy i bywają sumowane w jeden wiersz, choć w nosie są to dwa różne zapachy;
• ocymen — to nie jedna substancja, tylko trzy izomery, raportowane najczęściej łącznie;
• nerolidol i farnezen — formy cis i trans bywają rozpisane albo zsumowane, zależnie od pracowni;
• kariofilen — pytanie brzmi, czy jego tlenek wchodzi do tego samego wiersza, czy stoi osobno; w próbce leżakującej od roku to różnica kilku punktów procentowych;
• limonen — dwie formy lustrzane o wyraźnie różnym zapachu praktycznie zawsze idą razem, bo ich rozdzielenie wymaga kolumny chiralnej, której rutynowe pracownie nie mają.

Najdalej idące skutki ma czwarty punkt tej listy. Przyjmijmy próbkę, w której kariofilen ma 26 % udziału względnego, jego tlenek — powstający z niego z upływem czasu — 6 %, a mircen stoi na 30 %. Pracownia doliczająca tlenek do wiersza macierzystego wystawi dokument z zapisem „kariofilen 32 %” i to on stanie na czele. Pracownia rozdzielająca oba zapisy postawi wyżej mircen, a kariofilen z 26 % zostanie drugi. Rozstrzyga konwencja wydruku, nie skład materiału, a różnica dotyczy akurat tego jednego wiersza, który katalog przepisuje do rubryki.

Sprawę komplikuje jeszcze to, że sumowanie zmienia nie tylko wiersz zsumowany. Ranking jest listą uporządkowaną, więc scalenie dwóch pozycji przesuwa wszystko poniżej o jedno miejsce, a przy porównywaniu dwóch dokumentów z różną ziarnistością wierszy trzeba najpierw sprowadzić je do wspólnej postaci. Jest to zawsze możliwe w jedną stronę — dwa wiersze da się dodać — i nigdy w drugą: z wiersza „pinen 24 %” nie da się odzyskać proporcji między α i β.

Czego rubryka nie mówi: siedem rzeczy, których w tabeli nie ma

Profil terpenowy jest zapisem oszczędnym i większość informacji potrzebnych do jego zrozumienia leży poza tabelą. Warto wiedzieć, czego w niej brakuje, zanim wyciągnie się z niej wniosek.

• Zawartości bezwzględnej, jeśli podano tylko udziały względne. Bez sumy frakcji lotnej wykres kołowy opisuje proporcje i nic więcej.
• Rozmiaru panelu. Nie wiadomo, ilu związków szukano, a to właśnie ta liczba jest mianownikiem wszystkich procentów w kolumnie.
• Metody. Analiza fazy nadpowierzchniowej, ekstrakcja rozpuszczalnikiem i destylacja z parą wodną dają trzy różne obrazy tej samej próbki, a dokument rzadko podaje, którą zastosowano.
• Wieku próbki w chwili oznaczenia. Data badania bywa wydrukowana, data zbioru materiału — prawie nigdy, a to odstęp między nimi decyduje o proporcji mono- do seskwiterpenów.
• Sposobu potraktowania zer. Wiersz poniżej progu oznaczalności bywa wpisany jako „ND”, jako 0 albo usunięty; każda z tych trzech konwencji daje inną sumę, a więc inne wszystkie udziały.
• Której formy dotyczy wiersz. „Limonen” bez wskazania izomeru, „pinen” bez litery greckiej, „nerolidol” bez przedrostka — jedna nazwa potrafi odsyłać do kilku substancji o różnych numerach rejestrowych.
• Czego dotyczą liczby. Tabela może opisywać jedną partię, średnią z kilku oznaczeń albo deklarację hodowcy dla całej linii. To trzy zupełnie różne zdania postawione tą samą czcionką.

Jest jeszcze ósma rzecz, najmniej oczywista. Ranking masowy nie jest rankingiem zapachowym. O tym, co czuje nos, decyduje nie samo stężenie, tylko stosunek stężenia do progu wyczuwalności danego związku, a progi te różnią się między pozycjami tabeli o kilka rzędów wielkości. Somchai Rice i Jacek Koziel pokazali w 2015 roku w „PLoS ONE”, że po przeliczeniu wyników na tak zwaną wartość aktywności zapachowej lista układa się zupełnie inaczej niż po przeliczeniu na masę: związki obecne w ilościach śladowych wysuwają się na czoło, a pozycje dominujące schodzą do tła. Nuta paliwowa, od której wzięła nazwę Sour Diesel, pochodzi od lotnych związków siarki, których w tabeli terpenowej nie ma wcale; z drugiej strony nazwa taka jak Super Lemon Haze zapowiada nutę cytrusową, a rubryka odpowiada wyłącznie na pytanie o udziały w jednej partii.

Na koniec rzecz, którą łatwo uznać za oczywistą, a bywa źródłem nieporozumień: pole „typ” nie przewiduje zawartości tabeli. Zespół Ulricha Reimanna-Philippa wykazał w 2020 roku w „Cannabis and Cannabinoid Research”, analizując próbki z rynku w Nevadzie, że handlowe etykiety indica i sativa nie pokrywają się z układem profilu chemicznego ani z markerami genetycznymi. Podział ten opisuje pochodzenie hodowlane rośliny, a nie sposób, w jaki wpływa ona na organizm. Klasyfikacja rzeczywiście oparta na składzie chemicznym istnieje, tylko dotyczy kannabinoidów, nie terpenów — opisujemy ją w tekście o chemotypach konopi.

Dwa profile z dwóch źródeł — kiedy porównanie ma sens, a kiedy nie

Zestawianie dwóch tabel obok siebie jest naturalnym odruchem i w połowie przypadków nie ma sensu. Zanim porówna się jakikolwiek wiersz, trzeba sprawdzić pięć rzeczy: czy obie tabele mają tę samą podstawę liczbową, czy obejmują porównywalny zestaw związków, czy tak samo traktują wiersze poniżej progu, czy tak samo rozpisują izomery i czy opisują ten sam poziom — partię albo linię. Jeżeli którakolwiek odpowiedź brzmi „nie wiadomo”, porównanie zatrzymuje się na kolejności i dalej nie idzie.

Gdy różni je tylko rozmiar panelu, sytuacja jest do uratowania jednym rachunkiem. Trzeba wziąć część wspólną obu wykazów i przeliczyć obie tabele na tę część wspólną jako nową podstawę. Przykład: pracownia A oznaczyła osiem związków, pracownia B — dwadzieścia cztery, przy czym szesnaście dodatkowych pozycji daje u niej razem 18 % udziału. Wiersze wspólne wyglądają tak:

Związek	Pracownia A	Pracownia B	B po przeliczeniu
β-mircen	34 %	28 %	34,1 %
β-kariofilen	26 %	21 %	25,6 %
limonen	14 %	12 %	14,6 %
α-humulen	8 %	7 %	8,5 %
linalol	6 %	5 %	6,1 %
α-pinen	5 %	4 %	4,9 %
β-pinen	4 %	3 %	3,7 %
terpinolen	3 %	2 %	2,4 %

Kolumna trzecia i pierwsza wyglądają na dwa różne wyniki: sześć punktów różnicy na pozycji wiodącej to dużo. Po podzieleniu każdej wartości z kolumny B przez sumę wierszy wspólnych, czyli przez 82, i pomnożeniu przez sto okazuje się, że to jest ten sam pomiar, a rozbieżności mieszczą się w granicach jednego punktu. Cała różnica brała się z mianownika. Ten jeden rachunek rozbraja większość sporów o to, „która tabela jest prawdziwa”.

Są jednak sytuacje, w których żadne przeliczenie nie pomoże i lepiej porównania nie zaczynać:

• Profil ekstraktu obok profilu kwiatostanu. Każda ekstrakcja zmienia proporcje między frakcją lekką a ciężką, więc porównywane są dwa różne materiały, a nie dwa oznaczenia jednego.
• Deklaracja hodowcy obok świadectwa partii. Pierwsza opisuje widełki dla całej linii, druga jeden worek materiału. Rozbieżność między nimi nie świadczy o niczyim błędzie.
• Średnia obok pojedynczego oznaczenia. Profil uśredniony z dwudziestu próbek ma inny rozrzut niż wynik jednej analizy i nie da się ich zestawić bez informacji o liczbie prób.
• Tabela bez podanej podstawy obok tabeli bez podanej sumy. Udziałów względnych nie przelicza się na zawartości bez sumy frakcji lotnej — to działanie po prostu nie jest wykonalne.
• Rubryka wypełniona z opisu zapachu. Część katalogów wpisuje terpen wiodący na podstawie deklarowanego aromatu, a nie oznaczenia. Powstaje wtedy koło: opis słowny rodzi rubrykę, rubryka uwiarygodnia opis słowny, a pomiaru nie było w ogóle.
• Oznaczenia odległe w czasie. Dokument sprzed roku i dokument świeży opisują dwa różne stany tej samej materii — i im większa część tabeli przypada na monoterpeny, tym większa będzie różnica.

Profil terpenowy — pytania o jednostki, ranking i porównywanie źródeł

Co dokładnie znaczy zapis „mircen 34 %” w profilu?

Najczęściej to udział względny: mircen stanowił 34 % sumy wszystkich terpenów oznaczonych w tej próbce. Nie jest to zawartość w materiale — ta wynosi zwykle ułamek procenta masy. Jeżeli suma wierszy w tabeli wynosi sto, mamy do czynienia z udziałami względnymi; jeżeli mieści się między 0,5 a 3, są to procenty masy i wtedy „34 %” byłoby wartością niemożliwą.

Dlaczego dwie partie tej samej odmiany mają inny terpen wiodący?

Powody bywają trzy i zwykle działają razem. Odstęp między pierwszym a drugim wierszem bywa mniejszy niż niepewność oznaczenia, więc kolejność rozstrzyga przypadek. Monoterpeny ubywają szybciej niż seskwiterpeny, więc ranking przesuwa się z wiekiem próbki. Wreszcie pod jedną nazwą krąży często kilka selekcji o różnym składzie. Rozbieżność sama w sobie nie świadczy o błędzie żadnego z laboratoriów.

Czy da się porównać profil podany w procentach z profilem w mg/g?

Tak, ale tylko w jedną stronę i pod warunkiem, że znamy sumę frakcji lotnej. Miligramy na gram dzielimy przez tę sumę wyrażoną w mg/g i mnożymy przez sto — otrzymujemy udziały względne. Odwrotnie nie da się: z samych udziałów procentowych, bez podanej sumy, zawartości odtworzyć nie można, bo brakuje jednej z dwóch potrzebnych liczb.

Co znaczy brak związku w tabeli?

Trzy różne rzeczy, których dokument zwykle nie rozdziela: że stężenie było poniżej granicy oznaczalności metody, że związku w ogóle nie było w panelu, albo że wiersz z wartością zerową został usunięty przy składaniu wydruku. Pusty wiersz jest więc informacją o metodzie, nie o próbce, a przy porównywaniu dwóch tabel każda z tych trzech sytuacji daje inną sumę i inne udziały.

Czy profil terpenowy jest cechą odmiany?

Nie w takim sensie, w jakim cechą jest rodowód. Zdolność do wytwarzania określonych związków wynika z genotypu i jest dziedziczna, ale konkretne liczby w tabeli zależą od warunków wzrostu, wieku materiału, metody oznaczenia i składu panelu. Dziedziczna jest możliwość, a mierzalna jest jedna próbka — i to ta druga trafia do rubryki.

Źródła

• Fischedick J.T., Hazekamp A., Erkelens T., Choi Y.H., Verpoorte R., Metabolic fingerprinting of Cannabis sativa L., cannabinoids and terpenoids for chemotaxonomic and drug standardization purposes, Phytochemistry 2010;71(17–18):2058–2073 — DOI: 10.1016/j.phytochem.2010.10.001
• Hazekamp A., Fischedick J.T., Cannabis — from cultivar to chemovar, Drug Testing and Analysis 2012;4(7–8):660–667 — DOI: 10.1002/dta.407
• Booth J.K., Page J.E., Bohlmann J., Terpene synthases from Cannabis sativa, PLoS ONE 2017;12(3):e0173911 — DOI: 10.1371/journal.pone.0173911
• Smith C.J., Vergara D., Keegan B., Jikomes N., The phytochemical diversity of commercial Cannabis in the United States: A reproducible analysis of a large-scale dataset, PLOS ONE 2022;17(5):e0267498 — DOI: 10.1371/journal.pone.0267498
• Reimann-Philipp U. i in., Cannabis Chemovar Nomenclature Misrepresents Chemical and Genetic Diversity, Cannabis and Cannabinoid Research 2020;5(3):215–230 — DOI: 10.1089/can.2018.0063
• Rice S., Koziel J.A., Characterizing the Smell of Marijuana by Odor Impact of Volatile Compounds, PLoS ONE 2015;10(12):e0144160 — DOI: 10.1371/journal.pone.0144160
• Ross S.A., ElSohly M.A., The Volatile Oil Composition of Fresh and Air-Dried Buds of Cannabis sativa, Journal of Natural Products 1996;59(1):49–51 — DOI: 10.1021/np960004a
• Zager J.J. i in., Gene Networks Underlying Cannabinoid and Terpenoid Accumulation in Cannabis, Plant Physiology 2019;180(4):1877–1897 — DOI: 10.1104/pp.18.01506
• Shapira A. i in., Tandem Mass Spectrometric Quantification of 93 Terpenoids in Cannabis Using Static Headspace Injections, Analytical Chemistry 2019;91(17):11425–11432 — DOI: 10.1021/acs.analchem.9b02844

Materiał ma charakter informacyjny i encyklopedyczny. Nie stanowi porady medycznej ani zachęty do stosowania. Medyczna marihuana jest w Polsce dostępna wyłącznie na receptę, a o doborze produktu decyduje lekarz prowadzący.