Maui Wowie — hawajska genetyka i historia nazwy

Maui Wowie — zapisywane też jako Maui Waui, Mowie Wowie albo Maui Wowee — to angielska nazwa handlowa materiału konopnego, który w latach sześćdziesiątych i siedemdziesiątych pochodził z hawajskiej wyspy Maui. Człon „wowie” nie opisuje ani miejsca, ani rośliny: jest echem brzmieniowym pierwszego członu, dopisanym wyłącznie dla rymu, od potocznego okrzyku „wow”. Nazwa nie jest terminem botanicznym, nie ma właściciela i nie podlega żadnemu rejestrowi. Nie ma też odpowiednika w języku hawajskim — rym słychać wyłącznie w angielskiej wymowie słowa Maui.

To wystarcza jako odpowiedź na pytanie o nazwę, ale samą historię dopiero otwiera. Konopie nie są na Hawajach rośliną rodzimą i nie przypłynęły tam z pierwszymi mieszkańcami. Trafiły na wyspy późno, w większości w ciągu jednego pokolenia, i przyjechały w bagażu ludzi z zewnątrz: z Meksyku, Kolumbii, Azji Południowo-Wschodniej, później z Azji Środkowej. Hawaje nie były więc źródłem genetyki, tylko jej węzłem przeładunkowym — miejscem, w którym materiał z czterech stron świata wymieszał się na obszarze mniejszym od województwa podkarpackiego i wyjechał dalej pod nowymi, wyspiarskimi etykietami. Wszystko, co dotyczy tej nazwy — jej brzmienie, gleby, na których materiał rósł, koniec polowych populacji i dzisiejsze pozycje katalogowe — wynika z tej jednej okoliczności.

Co znaczy „wowie” w nazwie Maui Wowie

Nazwa jest zbudowana według wzoru, który w angielskiej lingwistyce ma własną kategorię: to reduplikacja rymowana. Drugi człon powtarza rytm i sylabę pierwszego, zmieniając tylko nagłosową spółgłoskę — tak powstały helter-skelter, razzle-dazzle, hocus-pocus, hurly-burly. Wyraz echa nie wnosi znaczenia, jego rola jest czysto brzmieniowa. Maui czyta się po angielsku jako [ˈmaʊi], czyli dokładnie tak, jak zaczyna się „wow”, i ta zbieżność wystarczyła, żeby drugi człon dopisał się właściwie sam. „Wow” jest w angielszczyźnie okrzykiem zaskoczenia, a „wowie” jego rozszerzoną, żartobliwą formą.

Różnica wobec konwencji, która w tej samej dekadzie obsługiwała import z Ameryki Łacińskiej, jest zasadnicza. Tam wzorem było „miejsce plus barwa”: Acapulco Gold, Colombian Gold, Panama Red. Drugi człon coś tam twierdził i przynajmniej teoretycznie dawało się to z partią skonfrontować. W Maui Wowie drugi człon nie twierdzi nic. Ogólna konwencja toponimów w nazwach odmian ma u nas osobne omówienie; tutaj wystarczy zapamiętać, że jej hawajska gałąź poszła w brzmienie zamiast w opis.

Konsekwencja okazała się praktyczna. Rym jest nośnikiem: nazwa dobrze wpada w ucho, łatwo ją powtórzyć i trudno przekręcić na tyle, żeby przestała być rozpoznawalna. Inne hawajskie etykiety z tej samej dekady — Kona Gold z zawietrznego okręgu na wyspie Hawaiʻi, Puna Butter z okręgu nawietrznego — zbudowano według wzoru latynoamerykańskiego i żadna nie wyszła poza obieg regionalny. Maui Wowie weszło do słowników amerykańskiego slangu i do kultury popularnej, choć opisywało towar dostępny w mniejszej ilości i przez krótszy czas. O tym, która nazwa przetrwa, przesądziła fonetyka, a nie materiał.

Drugi ślad tej samej drogi to chwiejna pisownia. Nazwa krążyła jako Maui Waui, Mowie Wowie i Maui Wowee, a i dziś obie główne wersje są w użyciu. Etykieta o stabilnej ortografii została zapisana, zanim się rozeszła; etykieta o pisowni chwiejnej rozchodziła się w mowie, między ludźmi, którzy nigdy nie widzieli jej na papierze.

Warto jeszcze zauważyć, czego w tej nazwie nie ma. Hawajski dysponuje własnym, powszechnie używanym na wyspach słowem: pakalōlō, złożonym z paka („tytoń”) i drugiego członu, przez słowniki oddawanego łącznie jako „szalony tytoń”. To słowo funkcjonuje w mowie codziennej wysp do dziś — i nigdy nie stało się etykietą handlową poza nimi. Na eksport poszła nazwa angielska, ułożona przez przyjezdnych i pod przyjezdnych, z jedną różnicą wobec Meksyku, gdzie nazywający nigdy nie widzieli pola: tutaj nazywający i sadzący bywali tą samą osobą.

Jak konopie w ogóle trafiły na Hawaje

Nie z pierwszymi mieszkańcami. Polinezyjscy żeglarze przywieźli na wyspy zestaw kilkunastu do dwudziestu kilku gatunków użytkowych, zwanych dziś roślinami kanu: kalo (taro), ʻulu (chlebowiec), niu (kokos), kō (trzcina cukrowa), ʻuala (batat), wauke (morwa papiernicza, z której wyrabiano tapę). Konopi w tym zestawie nie było i nie zachował się żaden ślad ich obecności sprzed kontaktu z Europejczykami.

W XIX wieku wyspy stały się jednym z najintensywniej obsadzanych ogrodów aklimatyzacyjnych świata — sprowadzano kawę, ananasa, mango, winorośl, bawełnę. Relacje przypisujące pierwsze zasiewy konopi konkretnym osobom są niepewne, bo dzienniki z epoki notowały introdukcje ogólnikowo i bez konsekwentnej nomenklatury. Ostrożna wersja brzmi tak: konopie pojawiły się na Hawajach w XIX wieku jako roślina włóknista i ogrodowa, nie zadomowiły się i nie zostawiły po sobie populacji, którą dałoby się wskazać sto lat później.

Drugą hipotetyczną drogą jest migracja plantacyjna. Ustawa o panach i sługach z 1850 roku otworzyła import siły roboczej do plantacji trzciny, których pierwszą trwałą — Kōloa na Kauaʻi — założono w 1835 roku. Kolejne fale przypływały przez siedemdziesiąt lat: robotnicy chińscy od 1852 roku, japońscy od 1868, Portugalczycy z Madery i Azorów od 1878, Portorykańczycy w latach 1900–1901, Koreańczycy od 1903, Filipińczycy od 1906. Każda z tych społeczności przywiozła własne rośliny użytkowe. Dla konopi nie ma na to jednak dokumentacji — archiwa plantacyjne ich nie odnotowują, a założenie, że przyjechały z robotnikami, jest rozsądnym domysłem, nie faktem.

Rok 1959 i to, co przyleciało zaraz po nim

21 sierpnia 1959 roku Hawaje zostały pięćdziesiątym stanem, a w tym samym roku na trasie z Kalifornii pojawiły się samoloty odrzutowe. Podróż skróciła się do około pięciu godzin i staniała. Skutek widać w liczbach przyjezdnych: około ćwierć miliona rocznie pod koniec lat pięćdziesiątych, blisko dwa miliony w 1970 roku, około czterech milionów w 1980.

Wraz z ruchem turystycznym przyszła migracja innego rodzaju. Młodzi ludzie z kontynentu osiedlali się na wiejskich wybrzeżach: w okolicach Nahiku i Hany na nawietrznym brzegu Maui, w dolinach Kauaʻi, w rzadko zaludnionym okręgu Puna na wyspie Hawaiʻi. Najlepiej udokumentowanym przykładem jest Taylor Camp na Kauaʻi — osada założona w 1969 roku na gruncie Howarda Taylora, brata Elizabeth Taylor, istniejąca do 1977 roku, kiedy stan wykupił teren i zabudowania spalono. Ci ludzie przywozili nasiona z własnych podróży, a podróżowali szlakami, które wtedy dopiero się domykały: przez Meksyk, przez Amerykę Południową, przez Azję Południowo-Wschodnią.

Tło gospodarcze sprzyjało. Plantacyjna monokultura, która przez sto lat organizowała wyspiarski krajobraz, właśnie zaczynała się cofać — ananas z Lānaʻi wycofano ostatecznie w 1992 roku, ostatnia hawajska plantacja trzciny na Maui zamknęła się w grudniu 2016, ale kurczenie się areałów widać było już w latach siedemdziesiątych. Zwalniały się doliny i drogi gruntowe, których nikt już nie pilnował. To jest właściwa data pojawienia się konopi na Hawajach jako rośliny obecnej w krajobrazie: nie XIX wiek, tylko druga połowa lat sześćdziesiątych XX wieku.

Wyspy młodych gleb — co archipelag robi z roślinami

Hawaje powstają nad plamą gorąca w płaszczu Ziemi, a płyta pacyficzna przesuwa się nad nią ku północnemu zachodowi mniej więcej dziewięć centymetrów rocznie. Każda wyspa jest więc starsza od następnej w szeregu: najstarsze lawy Kauaʻi mają około 5,1 miliona lat, Oʻahu około trzech, Maui niewiele ponad milion, a wyspa Hawaiʻi wciąż powstaje. Nigdzie indziej na świecie nie da się przejść przez cztery miliony lat rozwoju gleby, nie zmieniając ani szerokości geograficznej, ani skały macierzystej.

Właśnie dlatego archipelag jest podręcznikowym poligonem gleboznawstwa. Zestaw stanowisk badawczych rozciągnięty od podłoży liczących około trzystu lat po takie sprzed 4,1 miliona lat — w literaturze znany jako hawajski gradient wieku podłoża — pokazał, jak zmienia się z wiekiem zaopatrzenie roślin w pierwiastki. Na młodych podłożach czynnikiem ograniczającym wzrost jest azot, którego w świeżej lawie po prostu nie ma, bo brak jeszcze materii organicznej. Na podłożach starych ogranicza fosfor, wypłukany i związany w formy niedostępne. Pomiędzy tymi biegunami leży wąskie optimum, na które trafiają gleby średniego wieku.

Sama chemia jest równie charakterystyczna. Na młodszych wyspach dominują andosole, gleby popiołowe zbudowane wokół minerałów o bardzo drobnej strukturze — allofanu i imogolitu — oraz kompleksów glinowo-próchnicznych; mają małą gęstość objętościową, ogromną pojemność wodną i silnie wiążą fosforany. Na starych wyspach, Kauaʻi i Oʻahu, przeważają oxisole: zwietrzałe do końca, czerwone od tlenków żelaza i glinu, z kaolinitem jako głównym minerałem ilastym i z bardzo małym zapasem składników pokarmowych.

Do tego dochodzi opad. Pasat wieje z północnego wschodu i wznosi się na wulkanicznych stokach, więc zbocza nawietrzne dostają wodę niemal codziennie, a zawietrzne prawie nic; powyżej mniej więcej dwóch kilometrów inwersja pasatowa ścina chmury i znów robi się sucho. Rozpiętość jest ekstremalna nawet w skali światowej, a na Maui te dwa światy dzieli około trzydziestu kilometrów w linii prostej.

Wyspa	Przybliżony wiek najstarszych law	Dominujące gleby	Rozpiętość rocznych opadów
Kauaʻi	ok. 5,1 mln lat	oxisole, silnie zwietrzałe	ok. 9 500 mm na Waiʻaleʻale ↔ ok. 500 mm na zachodnim wybrzeżu
Oʻahu	ok. 3 mln lat	oxisole i gleby przejściowe	ok. 6 000 mm w grzbiecie Koʻolau ↔ ok. 500 mm na przylądku Kaʻena
Maui	ok. 1,3 mln lat (Haleakalā ok. 1,1)	andosole, miejscami oxisole	ok. 9 000 mm na Puʻu Kukui ↔ ok. 300 mm w Kīhei
Hawaiʻi	poniżej 0,5 mln lat, lawa wciąż napływa	andosole i gleby inicjalne na lawie	ok. 3 300 mm w Hilo ↔ ok. 250 mm pod Kawaihae

Z tej tabeli wynika rzecz, którą łatwo przeoczyć: „hawajskie warunki” nie istnieją w liczbie pojedynczej. Populacja z nawietrznej doliny nad Haną i populacja z zawietrznego stoku Kony rosły w otoczeniach różniących się bardziej niż okolice Bergen i Nicei, przy odległości mniejszej niż z Warszawy do Łodzi. Nazwa wyspy w etykiecie nie zawęża więc opisu tak, jak się wydaje.

Jedna cecha jest za to wspólna całemu archipelagowi i ma dla genetyki znaczenie większe niż gleba. Poniżej mniej więcej półtora tysiąca metrów przymrozek na Hawajach praktycznie nie występuje, a różnica między najcieplejszym i najchłodniejszym miesiącem wynosi kilka stopni. Nie ma zatem sezonowej przerwy, która w klimacie umiarkowanym wymusza jeden cykl życiowy rocznie. Populacja może się tu odnawiać dwa razy częściej niż jej odpowiednik w Europie — a to znaczy, że dwadzieścia lat na wyspach odpowiada pod względem liczby pokoleń czterdziestu latom gdzie indziej.

Dwadzieścia stopni szerokości geograficznej

Maui leży na 20°48′ szerokości północnej. Dzień trwa tam w ciągu roku od około dziesięciu godzin i pięćdziesięciu minut do około trzynastu i pół — rozpiętość rzędu dwóch i pół godziny, czyli bliżej warunków równikowych niż europejskich. Populacje powstałe z materiału przywiezionego spod równika zastały więc na wyspach reżim świetlny podobny do tego, z którego pochodziły. Katalogi umieszczają materiał hawajski po stronie sativy. Podział ten opisuje pochodzenie hodowlane rośliny, a nie sposób, w jaki wpływa ona na organizm; rozbieramy go osobno przy różnicach między typami konopi.

Najmłodsze odmiany miejscowe w całym katalogu

Określenie „odmiana miejscowa” zakłada czas. Populację uznaje się za miejscową wtedy, gdy utrzymywała się w jednym miejscu wystarczająco długo, żeby lokalny dobór zostawił w niej ślad — a w praktyce mierzy się to stuleciami. Materiał hawajski ma w najlepszym razie dwie–trzy dekady historii wyspiarskiej, czyli przy dwóch cyklach rocznie od kilkunastu do najwyżej kilkudziesięciu pokoleń. To najmłodsze populacje w całej katalogowej rodzinie nazw geograficznych i jedyne, których początek mieści się w pamięci żyjących ludzi.

Krótki czas to nie jedyna różnica. Materiał założycielski trafiał na wyspy w małych partiach — kilkadziesiąt nasion w kopercie, przywiezionych przez jedną osobę z jednej podróży. Genetyka populacyjna nazywa to efektem założyciela: nowa populacja dziedziczy tylko ten wycinek zmienności, który akurat był w tej garści nasion. Do tego dochodzi izolacja. Wyspy dzielą kanały o głębokości ponad pół kilometra, a doliny na tej samej wyspie bywały w latach siedemdziesiątych dostępne wyłącznie drogą gruntową. Bez wymiany między dolinami dryf genetyczny działa szybko i w każdej z nich w inną stronę.

Co do samego materiału założycielskiego Maui Wowie źródła są sprzeczne i żadna z wersji nie ma dokumentu. Jedna relacja wskazuje populacje meksykańskie, reprezentowane w katalogach hasłem Mexican, druga materiał południowoafrykański z tego samego kręgu co Durban Poison albo szerzej rozumianą pulę African, trzecia — materiał z Azji Południowo-Wschodniej, którego katalogowym przedstawicielem jest hasło Thai. Wszystkie trzy krążą w przekazie ustnym i najprawdopodobniej wszystkie są po trosze prawdziwe, bo do jednej doliny mogło w ciągu kilku sezonów trafić kilka niezależnych partii nasion.

Warto też zauważyć, czym są wyspiarskie człony w tych etykietach. Kona, Puna, Maui, Kauaʻi to jednostki geografii administracyjnej — okręgi i wyspy — a nie granice populacji. Hasło Hawaiian obejmuje je wszystkie i jest przez to etykietą regionu, a nie linii hodowlanej; działa tak samo jak Mexican czy African, tyle że na obszarze kilkadziesiąt razy mniejszym.

Ostatni czynnik pojawił się w drugiej połowie lat siedemdziesiątych, kiedy do obiegu weszły populacje z Azji Środkowej, w katalogach reprezentowane hasłem Afghani. Zmieniły one pokrój i rytm rozwoju wszystkiego, z czym je skrzyżowano, w tym materiału wyspiarskiego. Po kilku pokoleniach populacje nadal nazywane hawajskimi zawierały już składnik, którego na wyspach nigdy wcześniej nie było. „Hawajska genetyka” jest zatem nazwą okresu i miejsca mieszania, a nie nazwą linii.

Co naprawdę wyjeżdżało z wysp w latach siedemdziesiątych

Tu przebiega najostrzejsza różnica między Hawajami a szlakiem meksykańskim. Meksyk eksportował materiał: suszoną tkankę roślinną, ciężarówkami, przez granicę lądową długości ponad trzech tysięcy kilometrów. Hawaje takiej możliwości nie miały. Od Kalifornii dzieli je blisko cztery tysiące kilometrów otwartego oceanu i jeden praktyczny kanał — lotniczy, drogi i policzalny. To, co wyjeżdżało tanio i trwale, to były nasiona. Koperta ważąca kilka gramów mieściła więcej informacji genetycznej niż cała partia ładunku, a wracających na kontynent było w tamtej dekadzie kilka milionów rocznie.

Ślad hawajski w hodowli jest więc śladem nasiennym, a nie handlowym — i dlatego jest tak trudny do prześledzenia. Nasiona nie mają listu przewozowego. Wiadomo, że kalifornijscy hodowcy drugiej połowy lat siedemdziesiątych dysponowali materiałem z Pacyfiku, bo w tym samym czasie i środowisku składano rodzinę hazową z pul równikowych. Nie wiadomo natomiast, ile w którym worku było materiału wyspiarskiego, bo zapis rodowodowy jest w tej dziedzinie deklaracją, nie wynikiem badania.

W katalogach europejskich materiał hawajski pojawia się prawie wyłącznie pod nazwą zbiorczą. Najbardziej rozpoznawalnym jego śladem jest Pineapple Express, którego rodowód podaje się zwykle jako połączenie linii Trainwreck z materiałem hawajskim; sama pozycja rozeszła się po katalogach dopiero po filmie z 2008 roku, czyli trzy dekady po opisywanych tu wydarzeniach. Holenderskie firmy prowadziły też pozycje w rodzaju Hawaiian Snow, składane z materiału hazowego i hawajskiego. W żadnym z tych wypadków nie da się sprawdzić, co kryło się pod słowem „hawajski” w momencie krzyżowania.

Przy okazji warto rozbroić pułapkę, w którą łatwo wpaść przy czytaniu członów geograficznych. Island Sweet Skunk bywa brany za pozycję wyspiarską w hawajskim sensie, tymczasem „Island” odsyła w niej do Vancouver Island w Kolumbii Brytyjskiej — czyli do miejsca o klimacie umiarkowanym, oddalonego o cztery tysiące kilometrów i o dwadzieścia stopni szerokości geograficznej.

Uczciwe podsumowanie brzmi więc tak: żadna europejska firma nasienna nigdy nie prowadziła udokumentowanej linii o nazwie Maui Wowie z ciągłym pochodzeniem. To, co z wysp weszło do europejskiej hodowli, weszło pod etykietą „Hawaiian” — zbiorczą, nieweryfikowalną i obejmującą materiał z co najmniej czterech wysp i kilkunastu dolin.

Green Harvest — śmigłowce, które zmieniły materiał

W 1977 roku na Hawajach ruszyła operacja Green Harvest: program wyszukiwania i niszczenia upraw konopi prowadzony z powietrza, przy użyciu śmigłowców gwardii narodowej i sił porządkowych stanu. Dwa lata później federalna administracja do spraw narkotyków uruchomiła krajowy program eradykacji, obejmując nim na początek dokładnie dwa stany — Hawaje i Kalifornię. W 1982 roku program objął dwadzieścia pięć stanów, a w 1985 wszystkie pięćdziesiąt. Hawaje były więc jednym z dwóch poligonów, na których wypracowano metodę stosowaną potem w całych Stanach.

Dlaczego zadziałała akurat tam, wynika wprost z poprzednich sekcji. Wyspiarskie populacje żyły na zewnątrz: na polanach wyciętych w wilgotnym lesie, na zdziczałych areałach po trzcinie i na młodych polach lawowych z rzadką roślinnością. Maszyna przelatująca nisko nad zboczem widzi dokładnie taki układ — pojedyncze zielone plamy na tle o innej barwie i innej teksturze. Rozpoznanie z powietrza było w tym krajobrazie skuteczniejsze niż gdziekolwiek indziej w kraju.

Druga różnica dotyczy czasu. Akcja graniczna przerywa dostawę na kilka tygodni; program lotniczy powtarza się co sezon przez dziesięciolecia. Populacja polowa istnieje o tyle, o ile ktoś ją co roku odnawia z własnych nasion — a program wymierzony w rośliny stojące na polu przecina właśnie tę pętlę. Kilkanaście powtórzonych sezonów wystarczyło, by ciągłość, na której opierał się cały wyspiarski materiał, przestała istnieć.

Program przez cały czas budził na wyspach opór, i to nie tylko po stronie zainteresowanych. Mieszkańcy rolniczych rejonów wyspy Hawaiʻi skarżyli się na przeloty na małej wysokości nad domami, na hałas i na szkody w gospodarstwach niemających z rzeczą nic wspólnego; część spraw trafiła do sądów, w tym w wątku granic dopuszczalnej obserwacji z powietrza. Rada okręgu Hawaiʻi wielokrotnie zajmowała stanowisko przeciw programowi i pod koniec pierwszej dekady XXI wieku wykreśliła z budżetu pieniądze na udział w nim; finansowanie stanowe i federalne trwało jednak dalej.

Co program zostawił po sobie

Dla genetyki najważniejsza jest zmiana miejsca. Materiał, który przetrwał, przeniósł się pod lampy albo wyjechał z wysp — i w obu wypadkach przestał podlegać doborowi przez wyspiarskie środowisko. Pasat, wilgoć nawietrznego zbocza, gleba popiołowa i dwudziesty równoleżnik zostały zastąpione sceneriami stałymi i sterowanymi, w których żaden z tych czynników nie działa. Nie chodzi o to, ile roślin zniszczono, tylko o to, że przerwana została jedyna rzecz, która czyniła ten materiał hawajskim.

Osobnym wątkiem jest argument podnoszony przez lokalnych polityków i dziennikarzy: że wyjęcie z wiejskich okręgów jednego źródła dochodu otworzyło je w latach osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych na metamfetaminę, która nie rośnie na polu i której z powietrza nie widać. Argument ten wraca w hawajskiej debacie publicznej regularnie, ale jest twierdzeniem o skutkach polityki, a nie ustaleniem badawczym, i tak należy go traktować.

Warto na koniec zestawić dwie daty. W 2000 roku Hawaje jako pierwszy stan w kraju wprowadziły program medyczny ustawą uchwaloną przez legislaturę, a nie w drodze referendum. Do tego momentu polowe populacje wyspiarskie nie istniały od kilkunastu lat, a legalny system budowano od podstaw na materiale sprowadzonym z zewnątrz i prowadzonym w pomieszczeniach. Ramy prawne przyszły na Hawaje mniej więcej dwadzieścia lat po tym, jak ciągłość genetyczna tamtejszego materiału została przerwana.

Czy istnieje dziś coś, do czego ta nazwa mogłaby się odnosić

Pytanie „czy dzisiejsza Maui Wowie jest tą samą co dawniej” zakłada, że kiedyś istniała jedna rzecz. Nie istniała. Już w połowie lat siedemdziesiątych etykieta obejmowała materiał z kilku dolin jednej wyspy, wywiedziony z kilku niezależnych partii nasion, prowadzony przez ludzi, którzy w większości się nie znali i niczego ze sobą nie uzgadniali. Nie było punktu odniesienia, bo nie było jednej populacji.

Drugi powód jest środowiskowy i wynika z całej trzeciej sekcji. Nawet gdyby ktoś odłożył nasiona z 1975 roku i przedstawił na to dowód, to, co by z nich wyrosło, rosłoby dziś gdzie indziej: na innej glebie, przy innym opadzie, przy innym reżimie świetlnym. Cała zawartość przymiotnika „hawajski” była zawartością środowiskową, a przeniesiona gdzie indziej znika w pierwszym pokoleniu — niezależnie od tego, jak wierny jest sam materiał.

Trzeci powód jest rynkowy. Nazwę i jej warianty prowadzi dziś kilka niezależnych firm o zupełnie różnych rodowodach; część oferowanych pod nią pozycji to hybrydy z wyraźnym udziałem materiału środkowoazjatyckiego, czyli takiego, którego na wyspach w latach sześćdziesiątych nie było wcale. Łączy je nazwa, nie linia. Nikt nie ma do niej praw wyłącznych i nikt nie może zabronić jej używania.

Nie jest to zresztą przypadłość jednej etykiety. Prace porównujące deklarowane nazwy z genotypami próbek pokazują, że rozjazd między nazwą a materiałem jest w tej dziedzinie zjawiskiem systemowym — piszemy o tym przy mapowaniu DNA konopi oraz przy pytaniu, czy nazwy odmian wprowadzają konsumentów w błąd. Nazwy hawajskie są tu przypadkiem skrajnym tylko dlatego, że opisywały materiał istniejący najkrócej.

Co więc ta nazwa rzeczywiście zapisuje? Wyspę, dekadę, angielski rym i moment, w którym archipelag pełnił funkcję węzła przeładunkowego w obiegu genetyki. To niemało jak na dwa słowa — tylko że nie jest to informacja o zawartości opakowania. Jak odróżnić w opisie odmiany warstwę historyczną od handlowej, pokazujemy osobno przy czytaniu opisu odmiany.

Kona, Maui i toponim, którego nikt nie prowadzi

Na tych samych wyspach istnieje precyzyjny reżim ochrony nazw geograficznych — tylko dotyczy innych roślin. Kawa z okręgu Kona na wyspie Hawaiʻi jest jednym z najlepiej strzeżonych toponimów rolniczych w Stanach: prawo stanowe określa, kiedy słowo „Kona” wolno umieścić na opakowaniu, przez lata dopuszczając mieszanki z dziesięcioprocentowym udziałem ziarna z tego okręgu pod warunkiem ujawnienia proporcji, i od dawna jest przedmiotem sporu o podniesienie tego progu. Fałszywe oznaczenia kończyły się pozwami zbiorowymi przeciw sieciom handlowym.

Podobnie działa to przy innych wyspiarskich produktach: cebuli z Kula na zboczach Haleakalā, orzechach makadamia, ananasie. Stanowy departament rolnictwa prowadzi też znak jakości przyznawany wyrobom o udokumentowanym pochodzeniu z wysp. Wzór jest w każdym z tych przypadków ten sam i składa się z trzech elementów:

• Definicja. Akt prawny mówi, jaki obszar obejmuje nazwa i jaki musi być udział surowca stamtąd. Bez tego nazwa jest tylko słowem.
• Kontrola. Ktoś ma prawo i obowiązek sprawdzić deklarację — pobrać próbkę, przejrzeć dokumenty dostaw, wejść na plantację.
• Sankcja. Za użycie nazwy bez podstawy grozi konsekwencja: kara, wycofanie partii, pozew. Dopiero to nadaje etykiecie wartość informacyjną.

Hawajskie nazwy konopne nie mają żadnego z tych trzech elementów i nigdy nie miały. Nie dlatego, że ktoś tak postanowił, tylko dlatego, że powstały w obiegu, w którym rejestr nie mógł istnieć — nazwa nadawana poza prawem nie ma jak być przez prawo pilnowana. Rynki, które później się legalizowały, odziedziczyły te nazwy w stanie, w jakim je zastały: jako słowa bez definicji, bez właściciela i bez procedury weryfikacji.

Zestawienie jest dzięki temu wyjątkowo czyste, bo oba toponimy pochodzą z tego samego archipelagu i są mniej więcej równie stare jako etykiety handlowe. „Kona” na paczce kawy ma za sobą definicję, procedurę i inspektora. „Maui” w nazwie odmiany nie ma żadnego z nich i pozostaje tym, czym było od początku: zapisem miejsca, przez które coś kiedyś przechodziło. Rodowody i pokrewieństwa łatwiej prześledzić w katalogu odmian i w przeglądzie wszystkich odmian niż w jakiejkolwiek opowieści o dolinach nad Haną.

Pytania o nazwę Maui Wowie, wyspy i ciągłość materiału

Co właściwie znaczy „wowie” w nazwie Maui Wowie?

Nic — i to jest sedno. Drugi człon jest echem brzmieniowym pierwszego, utworzonym według angielskiego wzoru reduplikacji rymowanej, tego samego, który dał helter-skelter czy hocus-pocus. Podstawą jest okrzyk „wow” w rozszerzonej, żartobliwej formie. Człon ten nie opisuje ani miejsca, ani rośliny, a rym słychać wyłącznie w angielskiej wymowie nazwy wyspy. Chwiejna pisownia — Maui Waui, Mowie Wowie, Maui Wowee — pokazuje, że nazwa rozeszła się w mowie, zanim ktokolwiek zapisał ją na papierze.

Czy Maui Wowie to hawajska odmiana miejscowa?

Nie w takim sensie, w jakim mówi się o populacjach z Hindukuszu czy z południowych Indii. Konopie nie są na Hawajach rośliną rodzimą i pojawiły się tam w krajobrazie dopiero w drugiej połowie lat sześćdziesiątych XX wieku, z nasion przywiezionych z zewnątrz. Populacje wyspiarskie miały więc za sobą najwyżej dwie–trzy dekady miejscowego doboru, czyli od kilkunastu do kilkudziesięciu pokoleń — najkrótszą historię w całej katalogowej rodzinie nazw geograficznych.

Jak konopie znalazły się na Hawajach?

Nie przypłynęły z polinezyjskimi żeglarzami — nie było ich wśród roślin kanu i nie ma śladu ich obecności sprzed kontaktu z Europejczykami. W XIX wieku trafiły tam jako jedna z setek introdukcji ogrodowych i włóknistych, ale bez trwałego zadomowienia. Domysł o przywiezieniu ich przez robotników plantacyjnych jest prawdopodobny, lecz nieudokumentowany. Pewna jest dopiero fala z drugiej połowy lat sześćdziesiątych: nasiona z Meksyku, Ameryki Południowej i Azji Południowo-Wschodniej, przywiezione przez przybyszów z kontynentu po uzyskaniu przez wyspy statusu stanu i po otwarciu tanich połączeń lotniczych.

Czym była operacja Green Harvest i co zrobiła z wyspiarskim materiałem?

To program wyszukiwania i niszczenia upraw konopi prowadzony z powietrza, uruchomiony na Hawajach w 1977 roku. Dwa lata później Hawaje i Kalifornia stały się pierwszymi dwoma stanami objętymi federalnym programem eradykacji, rozszerzonym w 1985 roku na cały kraj. Dla genetyki znaczenie miała nie skala zniszczeń, tylko powtarzalność: populacja polowa istnieje o tyle, o ile ktoś ją co sezon odnawia, a kilkanaście powtórzonych sezonów przecięło tę ciągłość. Materiał, który przetrwał, przeniósł się pod lampy albo poza wyspy i przestał podlegać doborowi przez tamtejsze środowisko.

Czy pozycje sprzedawane dziś pod tą nazwą mają związek z materiałem z lat siedemdziesiątych?

Nie ma podstaw, by tak twierdzić, i nie ma sposobu, by to sprawdzić. Nie istniała nigdy jedna populacja odniesienia — etykieta od początku obejmowała materiał z kilku dolin i kilku niezależnych partii nasion. Nazwę prowadzi dziś kilka niezależnych firm o różnych rodowodach, a część pozycji zawiera składnik środkowoazjatycki, którego na wyspach wtedy nie było. Ślad hawajski, jaki realnie wszedł do europejskiej hodowli, wszedł pod zbiorczą etykietą „Hawaiian” i nie da się go rozpisać na poszczególne doliny.

Materiał ma charakter informacyjny i encyklopedyczny. Nie stanowi porady medycznej ani zachęty do stosowania. Medyczna marihuana jest w Polsce dostępna wyłącznie na receptę, a o doborze produktu decyduje lekarz prowadzący.