Liść konopi — ile ma listków i dlaczego liczba się zmienia

Liść marihuany ma najczęściej siedem albo dziewięć listków, ale liczba ta nie jest stała — w ciągu życia jednej rośliny zmienia się od jednego do trzynastu i z powrotem do jednego. Pierwszy liść właściwy siewki ma pojedynczy listek, kolejny trzy, następne pięć i siedem. Największe liście, osadzone w środkowej części łodygi, bywają dziewięcio- i jedenastolistkowe. Im wyżej, tym listków znowu mniej: siedem, pięć, trzy, aż do jednego przy kwiatach. Siedem nie jest więc regułą botaniczną, tylko najczęstszym przypadkiem — i konwencją graficzną, która przesłoniła resztę.

Ten tekst jest o jednym organie: z czego liść się składa, dlaczego liczba jego części rośnie i maleje, co da się z jego kształtu odczytać, a czego nie, i skąd wzięło się siedem listków na każdym rysunku.

Ile listków ma liść marihuany i dlaczego pytanie jest źle postawione

Liść konopi jest dłoniastozłożony: to nie jedna blaszka z wcięciami, tylko kilka osobnych listków osadzonych na bardzo krótkich stopkach, zbiegających się w jednym punkcie na szczycie ogonka. Botanicznie „liściem” jest cała dłoń, a nie pojedynczy palec — to, co w potocznej polszczyźnie nazywa się „liściem”, jest zwykle listkiem, czyli jego częścią.

Rozróżnienie nie jest pedanterią, bo od niego zależy odpowiedź. Na jednej łodydze rosną w tej samej chwili liście trójlistkowe, pięcio-, siedmio- i dziewięciolistkowe. Pytanie „ile listków ma liść marihuany” ma sens dopiero wtedy, gdy dopowie się: na którym piętrze i w którym momencie.

Druga prawidłowość jest sztywniejsza od pierwszej: liczba listków jest nieparzysta. Liść składa się z jednego listka szczytowego i par listków bocznych, więc możliwe sumy to 1, 3, 5, 7, 9, 11, 13. Listki nie są równe — środkowy jest najdłuższy, każda kolejna para krótsza, skrajne bywają o połowę mniejsze od centralnego. Stąd obrys dłoni z długim palcem środkowym.

Piętro rośliny	Typowa liczba listków
Liścienie (nie są liśćmi właściwymi)	brak podziału — para drobnych, owalnych blaszek o gładkim brzegu
Pierwsza para liści właściwych	1
Druga para	3
Trzecia i czwarta para	5, potem 7
Środek łodygi — liście największe	7 lub 9, rzadziej 11, wyjątkowo 13
Górne piętra	seria malejąca: 7, 5, 3
Liście przykwiatowe (przysadki)	1, czasem 3

Liść jedenastolistkowy jest w praktyce rzadkością, trzynastolistkowy wyjątkiem, a rośliny wyrosłe w cieniu często nie dochodzą nawet do dziewięciu.

Dlaczego liczba listków najpierw rośnie, a potem maleje

Zjawisko, w którym kolejne liście tej samej rośliny mają coraz bardziej złożoną budowę, nazywa się heteroblastią i nie dotyczy wyłącznie konopi — podobną serię przechodzą bluszcz czy eukaliptus. U konopi jest wyjątkowo czytelna, bo rozpisuje się na kilkanaście kolejnych węzłów.

Mechanizm sprowadza się do tego, jak długo brzeg zawiązka liściowego pozostaje „nierozstrzygnięty”. Liść powstaje na stożku wzrostu jako drobny wyrostek i dopóki jego brzeg zachowuje zdolność do zakładania nowych struktur, mogą pojawiać się kolejne listki; gdy ta zdolność wygasa, liczba jest przesądzona i liść już tylko rośnie. U dokładnie przebadanych gatunków o liściach złożonych — pomidora i grochu — za utrzymanie tego okna odpowiadają geny z rodziny KNOX klasy I, a miejsca powstawania listków wyznaczają lokalne maksima auksyny. Konopie nie doczekały się równie szczegółowych badań rozwojowych, ale przebieg zmienności odpowiada temu wzorcowi: młody stożek wzrostu jest mały i okno krótkie, więc liście są proste.

Odwrócenie serii ku górze ma tę samą przyczynę działającą w drugą stronę. Kiedy roślina wchodzi w fazę generatywną, stożki wzrostu przestawiają się z budowania pędu liściowego na zawiązywanie kwiatów, a liście zakładane w tym czasie powstają szybciej i z mniejszej puli zasobów. Przy samych kwiatach zostają z nich wąskie, jedno- i trójlistkowe przysadki — botanicznie wciąż liście, choć nie przypominają już „dłoni”.

Budowa pojedynczego listka: brzeg, unerwienie, powierzchnia

Listek jest lancetowaty do wąskolancetowatego, najszerszy mniej więcej w jednej trzeciej długości, zwężony u nasady i zakończony ostrym wierzchołkiem. W dojrzałym liściu listek środkowy mierzy zwykle od ośmiu do piętnastu centymetrów, a rozpiętość całego liścia dochodzi do dwudziestu pięciu centymetrów.

Brzeg jest piłkowany — to jedna z najpewniejszych cech rozpoznawczych. Ząbki są ostre, nierównej wielkości i wyraźnie skierowane ku wierzchołkowi listka, a nie na boki; na jednym brzegu bywa ich od kilkunastu do ponad trzydziestu. Unerwienie jest pierzaste: środkiem biegnie nerw główny, od niego pod ostrym kątem odchodzą nerwy boczne, a każdy z nich dobiega dokładnie do wierzchołka jednego ząbka — układ, który botanicy nazywają kraspedodromicznym. Piłkowanie nie jest więc ozdobą, tylko zakończeniem wiązek przewodzących.

Wierzch blaszki jest ciemniejszy, bo tuż pod skórką leży warstwa palisadowa o dużej liczbie chloroplastów; spód jaśniejszy, matowy, z siecią wystających nerwów. Porastają go włoski dwojakiego rodzaju: kryjące, czyli zwykłe, oraz nieliczne drobne włoski gruczołowe wytwarzające wydzielinę, w której znajdują się między innymi terpeny. Najciekawsze są te pierwsze: krótkie, sztywne, zakrzywione, ze zgrubiałą podstawą, w której odkłada się węglan wapnia. Takie wapienne ziarno nazywa się cystolitem, a kształt całego włoska porównuje się w opisach mikroskopowych do niedźwiedziego pazura. Cystolity od dziesięcioleci służą w mikroskopii sądowej do rozpoznawania materiału pochodzącego z konopi — i to one, obok wolnych przylistków, oddzielają liść konopi od liścia niepokalanka pospolitego (Vitex agnus-castus), krzewu ogrodowego o pięciu do siedmiu wąskich listków, który bywa z konopiami mylony częściej niż jakakolwiek inna roślina.

Ogonek, przylistki i sposób osadzenia liści na łodydze

Ogonek liściowy jest długi — od trzech do dziesięciu centymetrów — i ma na górnej stronie wyraźny rowek. U jego nasady siedzą dwa wolne przylistki: wąskie, szydlaste, kilkumilimetrowe, zwykle szybko brunatniejące i odpadające. Wolne przylistki są cechą całej rodziny konopiowatych (Cannabaceae) i jednym z elementów, które łączą konopie z chmielem.

W dolnej części łodygi liście wyrastają parami, naprzeciw siebie, a każda kolejna para jest obrócona o dziewięćdziesiąt stopni względem poprzedniej. Taki układ nazywa się nakrzyżległym i sprawia, że patrząc na młodą roślinę z góry, widzi się cztery szeregi liści. Wyżej ustawienie zmienia się na naprzemianległe — liście wychodzą pojedynczo, kolejno po spirali wokół łodygi. Przejście nie jest nagłe: przez kilka węzłów oba układy sąsiadują ze sobą. Zmiana jest sprzężona z dojrzewaniem stożka wzrostu i bywa opisywana jako granica między fazą młodocianą a dojrzałą.

Szeroka blaszka i wąska blaszka — co liść mówi o pochodzeniu rośliny

Poza liczbą listków druga cecha, na którą patrzy się przy liściu, to szerokość blaszki, mierzona jako stosunek długości listka środkowego do jego największej szerokości. Rozpiętość jest duża i widoczna gołym okiem.

Cecha liścia	Forma wąskolistna	Forma szerokolistna
Stosunek długości do szerokości listka środkowego	około 7:1 do 11:1	około 3:1 do 5:1
Typowa liczba listków w liściu dojrzałym	9–13	5–9
Wzajemne położenie listków	rozstawione, brzegami się nie stykają	szerokie, często zachodzą jeden na drugi
Barwa blaszki	jaśniejsza, żółtawa zieleń	ciemniejsza, sina zieleń
Ząbkowanie brzegu	ząbki drobniejsze, ciaśniej ustawione	ząbki większe, wyraźniej wykrojone

To właśnie na szerokości blaszki oparto pierwszy podział konopi: Jean-Baptiste Lamarck, opisując w 1785 roku Cannabis indica na podstawie materiału z Indii, wskazał węższe listki jako jedną z cech odróżniających tę roślinę od konopi siewnej Linneusza. Robert Connell Clarke i Mark Merlin w monografii z 2013 roku zaproponowali opis roboczy oparty wprost na listku — narrow-leaf wobec broad-leaf — właśnie dlatego, że nazwy gatunkowe okazały się sporne, a kształt blaszki daje się zmierzyć. Nie wszyscy szli tą drogą: Ernest Small i Arthur Cronquist, sprowadzając w 1976 roku całość do jednego gatunku, oparli podział na kryterium chemicznym i na budowie owocu, bo cecha liściowa rozmywa się w krzyżówkach.

I to jest najważniejsze zastrzeżenie: po samym liściu nie da się orzec, z jaką linią mamy do czynienia. Formy skrajne rzeczywiście wyglądają inaczej — wąskie, wielolistkowe liście widuje się w liniach z materiału równikowego, jak Thai czy Durban Poison, a szerokie i ciemne w liniach o rodowodzie górskim, jak Hindu Kush czy Afghani. Ale większość dzisiejszych linii to krzyżówki obu gałęzi: White Widow, AK-47 czy Blue Dream dają liście, których na zdjęciu nie przypisze się do żadnej ze skrajności. Podział ten opisuje pochodzenie hodowlane rośliny, a nie sposób, w jaki wpływa ona na organizm; szerzej rozkłada to na czynniki artykuł o różnicach między indica, sativa i hybrydami.

Osobno stoi trzecia forma, opisana w 1924 roku przez Dmitrija Janiszewskiego jako Cannabis ruderalis. Jej liście są najmniejsze z całej trójki i mają zwykle trzy do pięciu wąskich listków — dlatego linie z jej udziałem, jak Quick One, bywają uboższe w listki.

Odstępstwa: listki zrośnięte, liczby parzyste, trzy liście w węźle

Regularny schemat pęka częściej, niż się sądzi, a kilka odstępstw powtarza się na tyle, że doczekały się własnych nazw:

• Listki zrośnięte — w angielskich opisach webbed leaf, potocznie „kacza łapa”. Sąsiednie listki nie rozdzielają się do końca i pozostają połączone błoną, przez co liść wygląda jak jedna blaszka z głębokimi wcięciami. Cecha bywa dziedziczna — najbardziej znana linia, w której się utrwaliła, to australijska Ducksfoot. Liczenie listków traci wtedy sens.
• Parzysta liczba listków — z reguły nie jest cechą, tylko śladem uszkodzenia: jeden listek nie wykształcił się albo został odłamany na wczesnym etapie. Zdarzają się też liście asymetryczne, z czterema listkami po jednej stronie i trzema po drugiej.
• Trzy liście w jednym węźle — ulistnienie okółkowe zamiast naprzeciwległego. Zjawisko rzadkie, czasem utrzymujące się przez kilka pięter, częściej zanikające samoistnie; liczba listków w pojedynczym liściu pozostaje wtedy typowa.

Dlaczego symbol ma zawsze siedem listków

Rysowany liść konopi — na naklejkach, koszulkach, szyldach i w tysiącach logotypów — ma niemal bez wyjątku siedem listków. W naturze siedem jest częste, ale nie panuje. Przewaga siódemki w grafice bierze się z powodów czysto warsztatowych:

• Symetria wymaga nieparzystości. Listek środkowy wyznacza oś pionową, po której obie połowy się odbijają; liczba parzysta rozbiłaby tę oś.
• Pięć to za mało, żeby odróżnić się od klonu. Pięciolistkowy obrys czytany jest jako liść klonu, a ten zajmuje w symbolice miejsce zbyt ugruntowane — choćby przez flagę Kanady.
• Dziewięć i więcej nie czyta się w małej skali. Przy rozmiarze ikony sąsiednie listki zlewają się w plamę. Siedem to najwyższa liczba, która pozostaje policzalna na przycisku o boku kilku milimetrów.

Ciekawostką jest to, że w zestawie znaków Unicode nie ma emoji liścia konopi — w zastępstwie używa się 🍁, czyli liścia klonu, albo 🌿. Skrót ten utrwalił pomyłkę, choć botanicznie oba liście nie mają ze sobą nic wspólnego: klon ma blaszkę pojedynczą, głęboko wcinaną, więc jego „listków” nie da się oderwać osobno.

Warto też zauważyć, jak wiele stylizacji przedstawia liść, którego żadna roślina by nie wytworzyła. Typowe błędy rysunkowe to listki równej długości zamiast malejących ku bokom, ząbki wykrojone prostopadle do brzegu zamiast skierowanych ku wierzchołkowi oraz brak zwężenia listka u nasady.

Pytania o liść konopi, które wracają najczęściej

Ile listków ma liść marihuany?

Najczęściej siedem albo dziewięć. Pełny zakres spotykany na jednej roślinie to od jednego do trzynastu listków, przy czym jedenaście jest już rzadkie, a trzynaście wyjątkowe. Liczba zawsze pozostaje nieparzysta, bo liść składa się z listka szczytowego i par listków bocznych.

Czy pięć listków oznacza sativę, a siedem indicę?

Nie. Liczba listków zależy przede wszystkim od tego, na którym piętrze rośliny liść wyrósł i jak zaawansowany jest jej rozwój. Formy skrajne różnią się raczej szerokością blaszki niż liczbą listków, a dzisiejsze linie są w większości krzyżówkami o cechach pośrednich. Podział ten opisuje pochodzenie hodowlane rośliny, a nie sposób, w jaki wpływa ona na organizm.

Czy liść może mieć parzystą liczbę listków?

W prawidłowo wykształconym liściu — nie. Parzystość oznacza zwykle, że jeden listek się nie rozwinął albo został uszkodzony na wczesnym etapie. Wyjątkiem są liście z częściowo zrośniętymi listkami, gdzie granice między nimi są nieostre i liczenie przestaje dawać jednoznaczny wynik.

Czy liść konopi włóknistych wygląda inaczej niż liść konopi indyjskich?

To ta sama roślina i ten sam schemat budowy — dłoniastozłożony liść o nieparzystej liczbie piłkowanych listków. Konopie włókniste bywają wąskolistne i często mają od siedmiu do jedenastu listków, ale zakresy zmienności obu grup nachodzą na siebie tak dalece, że po liściu nie sposób ich rozróżnić. Granica między nimi jest prawna i chemiczna, nie liściowa.

Materiał ma charakter informacyjny i encyklopedyczny. Nie stanowi porady medycznej ani zachęty do stosowania. Medyczna marihuana jest w Polsce dostępna wyłącznie na receptę, a o doborze produktu decyduje lekarz prowadzący.