Historia konopi w Polsce — od płótna żaglowego do zaniku uprawy

Historia konopi w Polsce to historia surowca, a nie używki. Przez co najmniej tysiąc lat konopie były na ziemiach polskich rośliną przemysłową: dawały włókno na powrozy, sieci, worki, płachty i najgrubsze płótna, nasiona na olej i na potrawy, a wsiom i miastom — pracę rozłożoną na cały rok. Krzywa tej uprawy jest wyraźna. Rozkwit przypadł na epokę spławu wiślanego i floty żaglowej, w 1928 r. areał sięgał blisko 29,3 tys. ha, szczyt — około 30 tys. ha — wypadł w 1960 r., a na przełomie wieków z całej tej gospodarki zostało kilkaset, przejściowo mniej niż sto hektarów.

Poniżej prowadzę tę opowieść od gospodarki staropolskiej przez porty bałtyckie i powroźnie, przez międzywojenne i powojenne areały, aż po zapaść lat 60. i 90. oraz pracę hodowlaną w Poznaniu, dzięki której było z czego zacząć, gdy uprawa wracała po 2015 r. Dzisiejszy stan prawny i skalę uprawy opisuje osobny tekst — tutaj chodzi o gospodarkę i o kulturę: o miejsce konopi w bilansie handlowym Rzeczypospolitej, w cechu powroźniczym, w wigilijnej misce i w nazwach kilkudziesięciu polskich wsi.

Nasiona w warstwach grodowych, pyłek w osadach jezior

Obecność konopi na ziemiach polskich poświadczają trzy niezależne rodzaje źródeł, a ich niezależność jest tu ważniejsza niż każde z osobna. Pierwszy to archeobotanika: zwęglone i zachowane w wilgotnych warstwach owoce konopi znajdowano w nawarstwieniach wczesnośredniowiecznych ośrodków grodowych i portowych, między innymi na Pomorzu i w Wielkopolsce. Drugi to palinologia — analiza ziaren pyłku w rdzeniach osadów jeziornych i torfowiskowych, która pozwala datować pojawienie się rośliny w krajobrazie na długo przed pierwszym zapisem w dokumencie.

Ten drugi rodzaj dowodu ma jednak wbudowane ograniczenie, o którym warto wiedzieć, zanim zacytuje się „ślad sprzed dwóch tysięcy lat”. Pyłek konopi jest morfologicznie bardzo podobny do pyłku chmielu i w starszych opracowaniach bywa opisywany łącznie jako typ Cannabis/Humulus. Rozdzielenie obu wymaga pomiarów i kryteriów, których dawniejsze analizy nie stosowały, więc część krzywych „obecności konopi” w rzeczywistości opisuje obie rośliny naraz. Palinologia mówi tu zatem o zjawisku, nie o dokładnej dacie.

Trzeci rodzaj źródła to zapis pisany, który pojawia się później, ale za to jednoznacznie. Wieś Konopiska pod Częstochową jest wzmiankowana w 1383 r., a jej nazwa — jak dziesiątki podobnych — powstała od pola obsianego konopiami, nie od nazwiska. Od XVI w. dochodzą do tego drukowane kompendia: konopie figurują w „Zielniku” Szymona Syreńskiego, wydanym w 1613 r., dwa lata po śmierci autora, oraz w pracach księdza Krzysztofa Kluka z drugiej połowy XVIII w. Dla historyka gospodarki liczy się w nich nie tyle treść porad, ile sam fakt: roślina ma stałe miejsce w kanonie roślin użytecznych, obok lnu, zboża i roślin barwierskich.

Dlaczego wieś potrzebowała lnu i konopi naraz

Pytanie, które pada najczęściej przy staropolskim gospodarstwie, brzmi: skoro obie rośliny dawały włókno, po co uprawiano obie? Odpowiedź jest czysto użytkowa i widać ją w produktach. Len dawał włókno cieńsze i bardziej miękkie, więc szedł na bieliznę, odzież odświętną, obrusy i płótna cienkie. Konopie dawały włókno grubsze, dłuższe i odporniejsze na wilgoć, więc szły na wszystko, co musiało utrzymać ciężar albo wytrzymać pogodę: powrozy, postronki, uprząż, sieci rybackie, worki, płachty, pokrycia wozów i płótna najgrubszych gatunków.

Ten podział zapisał się w słownictwie tkackim, dziś prawie wymarłym. Płótno zgrzebne i pacześne to dwie klasy tkanin z gorszych i lepszych partii włókna, a na Mazowszu letnią odzież wierzchnią z grubego płótna konopnego nazywano konopaścią. Terminologia jest tu dobrym wskaźnikiem powszechności: rzeczy rzadkie nie dorabiają się osobnych nazw dla każdej odmiany surowca.

Druga część rośliny — nasiona, w polszczyźnie wiejskiej zwane siemieniem — miała własny obieg. Tłoczono z nich olej, używany zarówno w kuchni, jak i technicznie, do farb i do oświetlenia. Z samego siemienia gotowano polewkę zwaną siemieńcem albo siemieniatką, która na Podlasiu i Mazowszu weszła do repertuaru potraw wigilijnych i utrzymała się tam dłużej niż uprawa, z której pochodziła.

Trzeci wymiar jest społeczny. Przędzenie i tkanie było w gospodarstwie pańszczyźnianym pracą kobiet, a gotowe płótno funkcjonowało jak środek płatniczy: nim spłacano powinności, nim rozliczano sąsiedzkie usługi, ono stanowiło część wyprawy. Konopie i len bywały też przedmiotem daniny — nie jako surowiec, lecz jako przędziwo albo gotowa tkanina, czyli po dodaniu pracy. Roślina, która na polu zajmowała niewielki kawałek, w rachunku gospodarstwa ważyła więc znacznie więcej, niż wynikałoby z powierzchni.

Ów kawałek miał zresztą własną nazwę. Zagon konopny zakładano osobno, blisko zabudowań, i określano go słowami konopnik, konopisko albo konopielnik. To z tych nazw pól — a nie z nazwisk właścicieli — wyrosła później znaczna część polskiej toponimii konopnej, o której będzie mowa na końcu.

Wisła, Niemen i Dźwina — trzy drogi jednego towaru

W XVI i XVII w. konopie przestały być wyłącznie sprawą wsi i weszły do wielkiego handlu. Mechanizm był ten sam co przy zbożu: rzeka niosła towar masowy do portu, a port sprzedawał go pośrednikom z Niderlandów i Anglii. Rzeczpospolita miała jednak nie jeden taki korytarz, lecz trzy, i to rozróżnienie tłumaczy więcej, niż się wydaje.

Wisła prowadziła do Gdańska i to ona obsługiwała Koronę. W zestawieniach eksportu gdańskiego z czasów jagiellońskich konopie pojawiają się wysoko — część opracowań umieszcza je na czwartej pozycji wśród towarów wywożonych — obok zboża, drewna, potażu i smoły. Niemen prowadził do Królewca, Dźwina do Rygi, a obydwa zbierały surowiec z ziem litewsko-ruskich, gdzie uprawa była szczególnie rozpowszechniona. W handlu zachodnim towar nazywano od portu wysyłki, nie od miejsca uprawy, więc „konopie ryskie” — przez dwa stulecia wzorzec jakości dla kupujących w Amsterdamie i Londynie — w znacznej części pochodziły z pól, które leżały w granicach Wielkiego Księstwa Litewskiego. Marka portu przykrywała pochodzenie surowca; jest to jeden z najstarszych przykładów zjawiska, które w handlu towarami rolnymi trwa do dziś.

Układ sił między portami się zmieniał. W drugiej połowie XVII w. w imporcie konopi i lnu Ryga wysunęła się przed Gdańsk, Królewiec i Elbląg — miała po prostu rozleglejsze zaplecze produkcyjne w dorzeczu Dźwiny, a wojny drugiej połowy stulecia uderzyły w polskie ziemie mocniej niż w inflanckie. Wcześniej ten sam handel odczuł konflikt szwedzki lat 1626–1629, gdy pobierane w ujściu Wisły cła podniosły koszt każdego łasztu wychodzącego z Gdańska.

Znaczenie tego eksportu wykraczało poza rachunek kupiecki. Osprzęt żaglowca był w epoce nowożytnej produktem rolnym, a floty europejskie kupowały włókno bałtyckie, bo własne zaplecze im nie wystarczało. Dawało to Rzeczypospolitej pozycję dostawcy materiału o znaczeniu wojskowym — pozycję, z której nigdy nie zrobiła narzędzia polityki, w odróżnieniu od Rosji w XVIII w.

Powroźnicy: cech, ulica i wyrób, który przetrwał najdłużej

Po stronie miejskiej konopie utrzymywały osobne rzemiosło. Powroźnicy tworzyli własne cechy w miastach portowych i rzecznych, a ponieważ ich warsztat wymagał budynku o nietypowej długości, zajmowali zwykle osobną ulicę na obrzeżach zabudowy — pamiątką po nich jest gdańska ulica Powroźnicza. Popyt na ich wyroby był wyjątkowo stabilny, bo w gospodarce przedprzemysłowej niemal wszystko trzeba było czymś związać: ładunek na wozie, snop, bydło, sieć, dzwon, żuraw studzienny, prom.

Ta stabilność miała jednak drugą stronę. Rzemiosło powroźnicze było mało podatne na wzrost skali i przez cały XIX w. przegrywało z fabryką, ale wtedy właśnie pojawił się produkt, który uratował popyt na włókno konopne na kolejne sto lat: sznurek rolniczy. Rozpowszechnienie żniwiarek wiążących, a potem pras zbierających, stworzyło zapotrzebowanie na dziesiątki tysięcy ton sznurka rocznie — towaru jednorazowego, zużywanego w każdym sezonie od nowa. To nie takielunek żaglowca, lecz właśnie sznurek do snopowiązałki był w XX w. głównym odbiorcą polskich konopi.

Warto to zapamiętać, bo wyjaśnia późniejszą zapaść lepiej niż jakikolwiek argument prawny. Uprawa opierała się na jednym masowym wyrobie o niskiej marży. Gdy ten wyrób dało się zrobić taniej z czegoś innego, cała podstawa ekonomiczna zniknęła w ciągu jednej dekady — i tak się stało.

Dwadzieścia dziewięć tysięcy hektarów i pierwsza ustawa narkotykowa

Odrodzona Rzeczpospolita odziedziczyła uprawę rozdrobnioną, prowadzoną w dużej mierze na potrzeby własne gospodarstw, i uzupełnianą kontraktacją dla powroźni oraz zakładów przetwórczych. Skala była mimo to poważna: zestawienia podają dla 1928 r. areał bliski 29,3 tys. ha, czyli poziom porównywalny z późniejszym szczytem powojennym. Tendencja była jednak spadkowa i wynikała z konkurencji — bawełny, a w wyrobach technicznych juty i sizalu, sprowadzanych z kolonialnych plantacji taniej, niż dawało się wytworzyć włókno krajowe.

Dwudziestolecie przyniosło też pierwsze polskie przepisy narkotykowe. Ustawa z czerwca 1923 r. o substancjach i przetworach odurzających wprowadziła reglamentację wytwarzania i obrotu, a 19 lutego 1925 r. w Genewie druga międzynarodowa konwencja opiumowa objęła kontrolą przetwory z konopi indyjskich, obok opium, morfiny i kokainy; Polska była jej stroną. Kolejne akty wykonawcze z przełomu dekad rozbudowały tę kontrolę.

Kluczowe jest jednak to, czego te przepisy nie objęły. Celowały one w przetwory sprowadzane i wytwarzane w celach odurzających, nie w roślinę włóknistą rosnącą na polu za stodołą — rolnik z Lubelszczyzny nie zauważył ich istnienia. Dwa reżimy — narkotykowy i rolniczy — rozeszły się w Polsce na ponad pół wieku i zeszły dopiero w latach 80. i 90. XX w. Kto czyta historię konopi wstecz, od dzisiejszego stanu prawnego, ten regularnie przypisuje międzywojennym ustawom skutki, których nie miały.

W tym samym czasie zaczęła się historia, która okazała się dla polskich konopi ważniejsza od każdej ustawy. 15 marca 1930 r. Towarzystwo Lniarskie powołało w Wilnie Lniarską Centralną Stację Doświadczalną, a jej pierwszym dyrektorem został prof. Janusz Jagmin z Uniwersytetu Stefana Batorego. To z tej placówki wywodzi się cała późniejsza polska hodowla roślin włóknistych.

Rok 1960 był szczytem i początkiem końca

Powojenna gospodarka planowa potraktowała konopie jak surowiec strategiczny i rozwijała je w ramach polityki samowystarczalności surowcowej. Uprawa opierała się na kontraktacji: zakład przetwórczy zawierał umowy z gospodarstwami w swoim rejonie, odbierał słomę i miał zagwarantowany zbyt w przemyśle powroźniczym oraz tekstylnym. W 1960 r. areał osiągnął około 30 tys. ha i był to największy obszar uprawy konopi w Polsce w całym XX w. Część zestawień plasuje wtedy Polskę wśród czołowych producentów konopi na świecie; do takich rankingów warto podchodzić ostrożnie, bo porównania międzynarodowe z tamtego okresu opierały się na niejednolitych definicjach i sprawozdawczości.

Geografia tej gospodarki wynikała z jednej właściwości surowca. Słoma konopna jest towarem objętościowym: zajmuje dużo miejsca przy niewielkiej masie, więc jej transport na większe odległości zjada wartość. Zakład rozdzielający włókno od zdrewniałej części łodygi — roszarnia — musiał więc stać blisko pól, a pola musiały być blisko zakładu. To sprzężenie tłumaczy zarówno rejonizację uprawy, jak i późniejszą lawinę: gdy padał zakład, uprawa w promieniu kilkudziesięciu kilometrów traciła sens niezależnie od tego, czy komuś się opłacała.

Rok	Areał konopi w Polsce	Co się wtedy działo
1928	ok. 29,3 tys. ha	uprawa rozdrobniona, presja bawełny, juty i sizalu
1960	ok. 30 tys. ha	maksimum XX w., pełny system kontraktacji i roszarni
1969–1990	zaplecze rzędu kilku tys. ha wokół jednego zakładu	okres pracy zakładów HAKON w Hrubieszowie
2001	ok. 200 ha	dane Powszechnego Spisu Rolnego, dno zapaści
2002	ok. 83 ha w 71 gospodarstwach	uprawa na granicy zaniku
2004	ok. 910 ha	pierwsze odbicie po wejściu do Unii Europejskiej

Statystyka z tego okresu wymaga jednej przestrogi. W obiegu funkcjonują liczby o wzroście produkcji włókna z ok. 11 tys. t w 1960 r. do ok. 22,6 tys. t w 1970 r., cytowane niekiedy jako dowód rozkwitu konopi w tamtej dekadzie. Nie dają się one pogodzić z kurczącym się areałem i najprawdopodobniej dotyczą całego przemysłu włókien łykowych, w którym len ważył więcej niż konopie. Przy szeregach z gospodarki planowej trzeba więc pytać nie tylko o rok, ale i o to, co dokładnie liczono.

Hrubieszów: zakład zbudowany pod uprawę, która już się kurczyła

Najlepszą ilustracją całego mechanizmu są Zakłady Przemysłu Lniarskiego HAKON w Hrubieszowie. Budowano je w latach 1966–1968, a więc już po szczycie areału, i uruchomiono w styczniu 1969 r. Zakład łączył roszarnię, przędzalnię i tkalnię, zatrudniał od 480 do 650 osób na trzy zmiany i produkował włókno długie oraz krótkie, sznurek rolniczy i liny; włókno w balotach szło między innymi do Żyrardowa, a na eksport do Anglii, Francji, Austrii, Włoch, Kanady, RFN i Jugosławii.

Skala zaplecza surowcowego robi wrażenie: w 1975 r. dla zakładu pracowało 2528 plantatorów, a uprawa w powiatach hrubieszowskim, zamojskim i chełmskim obejmowała około 4 tys. ha. W 1984 r. przerabiano tam rzędu 7 tys. t słomy konopnej rocznie, co dawało około 600 t włókna długiego i 1300 t krótkiego. W 1987 r. HAKON połączono z zakładami KROSNOLEN, a we wrześniu 1990 r. zakład został zlikwidowany — jako pierwszy duży pracodawca w mieście. Podobny los spotkał inne ośrodki, na przykład Opolskie Zakłady Przemysłu Lniarskiego „Linopłyt” w Wołczynie z roszarnią lnu i konopi.

Co naprawdę wyparło konopie z polskiego pola

Zanik uprawy przypisuje się zwykle przepisom narkotykowym i jest to wyjaśnienie zbyt wygodne, żeby było prawdziwe. Kolejność zdarzeń była inna, a przepisy przyszły na końcu — dobiły resztkę, którą wcześniej wypchnął rynek. Fale były trzy.

• Włókna sztuczne. Polipropylen, tani od przełomu lat 50. i 60., wszedł najpierw w liny i sieci, a potem w sznurek rolniczy — czyli w jedyny masowy rynek polskich konopi. Sznurek polipropylenowy był lżejszy, nie gnił, nie wymagał roszenia ani przędzalni i kosztował ułamek ceny konopnego. Jednorazowy wyrób o niskiej marży przegrywa z tańszym zamiennikiem natychmiast i bez odwołania.
• Koszt pracy i przetwórstwa. Łańcuch od pola do przędzy był w przypadku konopi długi, a każde jego ogniwo — od rozdzielenia włókna po czesanie — pochłaniało pracę. Dopóki praca była tania, rachunek się domykał; gdy przestała być, wąskim gardłem stała się nie roślina, lecz zakład.
• Reglamentacja prawna. Ustawa z 1985 r. o zapobieganiu narkomanii poddała uprawę zgodzie administracyjnej, a ustawy z 1997 i 2005 r. rozbudowały system zezwoleń, obowiązkowej kontraktacji i wojewódzkich limitów powierzchni. Szczegóły tego reżimu — i tego, co zmieniła nowelizacja z 2022 r. — to temat na osobny tekst; tutaj wystarczy stwierdzić, że reglamentacja zamknęła drogę powrotną w momencie, gdy uprawa i tak leżała.

Czwartym, polskim składnikiem był rozpad struktury odbioru po 1989 r. Kontraktacja zakładała, że ktoś odbierze słomę; likwidacja zakładów przetwórczych sprawiła, że nie było komu. Rolnik mógł mieć zgodę, nasiona i pole, a i tak nie miał co zrobić z tym, co wyrosło — a słomy konopnej nie da się sprzedać na wolnym rynku tak jak zboża.

Skutek widać w liczbach z przełomu wieków. Powszechny Spis Rolny z 2001 r. wykazał około 200 ha, w 2002 r. mowa o ok. 83 ha w 71 gospodarstwach, w 2003 r. o ok. 80 ha. Odbicie do ok. 910 ha przyniósł rok 2004 i wejście do Unii Europejskiej, a realny powrót — dopiero druga połowa poprzedniej dekady, gdy popyt zbudowały nowe rynki: budowlany, spożywczy i kosmetyczny. Z gospodarki, którą opisałem wyżej, nie przetrwało wtedy praktycznie nic prócz jednego elementu.

Poznań przechował hodowlę

Tym elementem był materiał hodowlany i instytucja, która go prowadziła. Wileńska stacja z 1930 r. została po wojnie odtworzona — 16 listopada 1945 r. wznowiła działalność w Poznaniu jako Lniarsko-Konopna Centralna Stacja Doświadczalna, a materiały hodowlane przewiózł z Wilna prof. Jagmin. Dalsza chronologia to kolejne zmiany statusu tej samej placówki: od stycznia 1952 r. Instytut Przemysłu Włókien Łykowych, od 12 stycznia 1972 r. Instytut Krajowych Włókien Naturalnych, od 20 lipca 1992 r. Instytut Włókien Naturalnych, a od 1 stycznia 2009 r. — po połączeniu z Instytutem Roślin i Przetworów Zielarskich — Instytut Włókien Naturalnych i Roślin Zielarskich.

Z poznańskiej pracy hodowlanej wyszły odmiany, które przez dekady definiowały europejskie konopie włókniste. Białobrzeskie, zarejestrowane w 1968 r., to najstarsza polska zarejestrowana odmiana jednopienna i przez lata jedna z najszerzej uprawianych w Europie. Beniko zarejestrowano w 1985 r., Tygrę — powstałą ze skrzyżowania polskich i ukraińskich odmian jednopiennych — w marcu 2007 r. Do tego dochodzą Wielkopolskie, Wojko i zarejestrowana w 2017 r. Henola. Nasiona polskich odmian trafiały na rynki niemiecki, fiński, czeski i brytyjski, co czyniło hodowlę pozycją eksportową także wtedy, gdy krajowe pola stały puste.

Dwa kierunki selekcji, które rozeszły się na dobre

Polska hodowla szła w stronę jednopienności — kwiatów obu płci na jednej roślinie — bo to ujednolicało surowiec i upraszczało pracę zakładu, oraz w stronę materiału o znikomej zawartości kannabinoidów. Ten drugi kierunek okazał się z czasem decydujący prawnie: gdy przepisy narkotykowe zaczęły obejmować gatunek jako taki, tylko odmiany po tej stronie granicy dawały się utrzymać w rolnictwie. Hodowla, prowadzona pierwotnie z powodów technologicznych, przypadkiem zbudowała roślinie prawną tożsamość.

Równolegle, poza Europą, ten sam gatunek podlegał selekcji w kierunku dokładnie odwrotnym, a jej ślad to nazwy znane dziś z katalogów genetyk. Hindu Kush odsyła do populacji z pasma górskiego na pograniczu Afganistanu i Pakistanu, Thai — do materiału z Azji Południowo-Wschodniej, Jamaican i Colombian Gold do populacji karaibskiej i andyjskiej, a African jest zbiorczą etykietą materiału z kilku bardzo różnych rejonów kontynentu. Żadna z tych linii nie ma nic wspólnego z polską hodowlą włóknistą poza gatunkiem; to dwie rozłączne historie selekcji prowadzone przez różne środowiska, w różnych celach i w różnych reżimach prawnych.

Znaczenie ciągłości poznańskiej widać najlepiej przy powrocie uprawy po 2015 r. Zakłady, kontraktację, roszarnie i rynek zbytu trzeba było budować od zera i buduje się je do dziś. Materiału siewnego zbudować od zera nie sposób — odmianę prowadzi się dziesięcioleciami. Gdyby ta jedna instytucja nie przetrwała lat 90., polski powrót do konopi zaczynałby się od kupowania nasion za granicą.

Konopie w nazwach, przysłowiu i obrzędzie

Gospodarka zniknęła, język został. Na mapie Polski da się naliczyć ponad czterdzieści nazw miejscowych z rdzeniem konop-: Konopiska, Konopnica w kilku powiatach, Konopki w kilkunastu wariantach, Konopne, Konopnisko, Konopatka, Wólka Konopna czy Polski Konopat. Toponimy te dzielą się na dwie klasy. Pierwsza powstała wprost od pola — nazwy typu Konopisko czy Konopnica są tak zwanymi nazwami topograficznymi i mówią, co na danym miejscu rosło. Druga wywodzi się od nazwiska lub przezwiska właściciela, które samo pochodziło od rośliny. Nazwiska Konopka i Konopacki występowały we wszystkich stanach — chłopskim, mieszczańskim i szlacheckim — co jest niezłym wskaźnikiem tego, jak powszechna była sama uprawa.

Warto zauważyć asymetrię między tym nazewnictwem a nazewnictwem odmian. Polskie toponimy powstały od rośliny: miejsce wzięło nazwę od tego, co na nim rosło. W katalogach genetyk kierunek jest odwrotny — to roślina bierze nazwę od miejsca, często takiego, z którym łączy ją wyłącznie opowieść. Acapulco Gold odsyła do meksykańskiego kurortu, Durban Poison do południowoafrykańskiego portu, a Mexican do całego kraju naraz. Nazwa wsi Konopiska poświadcza fakt gospodarczy sprzed sześciuset lat; nazwa odmiany poświadcza co najwyżej intencję tego, kto ją nadał.

Filip, który wcale nie był posłem

Najtrwalszym śladem konopi w polszczyźnie jest powiedzenie „wyrwał się jak filip z konopi”, używane o kimś, kto odezwał się nie w porę i nie na temat. Jego pochodzenie jest sporne, a spór ten sam w sobie jest pouczający. W XVIII w. Benedykt Chmielowski w „Nowych Atenach” wywiódł zwrot od szlachcica Filipa ze wsi Konopie, który miał na sejmiku wygłosić mowę tak nie na temat, że rozśmieszył izbę; wersję tę powtórzył Adam Mickiewicz w objaśnieniach do własnych utworów i to jej zawdzięcza ona popularność.

Zygmunt Gloger w „Encyklopedii staropolskiej ilustrowanej”, wydawanej w Warszawie w latach 1900–1903, odrzucił tę anegdotę jako zmyśloną i przytoczył wyjaśnienie znacznie prostsze: filip to ludowa nazwa zająca, a zając kryjący się w konopnym zagonie zrywał się z niego gwałtownie, gdy go spłoszono. Za tą wersją opowiedział się także Józef Rostafiński w pracy z 1884 r. Zwyciężyła jednak — w powszechnej świadomości — wersja fałszywa, bo była lepszą opowieścią: miała bohatera, miejsce i puentę. Etymologia ludowa prawie zawsze wygrywa z prawdziwą, jeśli ma nad nią przewagę narracyjną.

Zapusty, andrzejki i wigilijna miska

Rola konopi w obrzędowości wynikała z ich miejsca w gospodarstwie, a nie z jakichkolwiek właściwości. W zapusty i w karnawale tańczono „na len i konopie”: uczestnicy podskakiwali jak najwyżej, wierząc, że wysokość skoku przełoży się na wysokość roślin w nadchodzącym sezonie. Jest to klasyczna magia naśladowcza, ta sama, która kazała toczyć się po ziemi dla urodzaju.

W wieczór andrzejkowy konopie pojawiały się we wróżbach: wyłowienie ich spośród przedmiotów wskazywanych dziewczętom miało zapowiadać zamożne gospodarstwo. W kalendarzu dorocznym rośliny sięgała też kuchnia obrzędowa — wspomniany siemieniec, polewka z siemienia konopnego, był na części Podlasia i Mazowsza potrawą wigilijną. Włókno i płótno konopne wchodziły ponadto do repertuaru środków ochronnych: wiązano nimi, opasywano, wykładano.

Osobne życie miała konopielka — wielkanocna pieśń obrzędowa śpiewana przez chodzące po wsiach grupy w ramach zwyczaju zwanego włóczebnym, znana zwłaszcza na Podlasiu i Białostocczyźnie. Tytuł tej pieśni przejął Edward Redliński jako tytuł powieści z 1973 r., a Witold Leszczyński nakręcił na jej podstawie film w 1981 r. Tak wygląda pełny cykl: roślina zeszła z pola w latach 60., zniknęła z przemysłu w latach 90., a jej nazwa krąży dalej — w tytule powieści, w przysłowiu o zającu i na tablicach czterdziestu kilku wsi.

Historia konopi w Polsce — pytania o daty, areały i nazwy

Kiedy uprawa konopi w Polsce była największa?

W 1960 r., gdy areał sięgnął około 30 tys. ha — najwięcej w całym XX w. Poziom zbliżony, blisko 29,3 tys. ha, notowano w 1928 r. Oba maksima są przy tym niewielkie w skali kraju: nawet 30 tys. ha to ułamek promila polskich użytków rolnych. Konopie nigdy nie były uprawą wielkoobszarową — były uprawą powszechną, prowadzoną na małych kawałkach w bardzo wielu gospodarstwach.

Dlaczego konopie zniknęły z polskich pól?

Najpierw z powodów rynkowych, dopiero potem prawnych. Sznurek i liny z polipropylenu wyparły wyroby konopne z ich najważniejszego rynku, koszt pracy przy przetwórstwie rósł, a po 1989 r. likwidacja zakładów zerwała łańcuch kontraktacji i pozbawiła rolników odbiorcy. Reglamentacja wprowadzona ustawami z 1985, 1997 i 2005 r. zablokowała powrót, ale nie ona uruchomiła spadek.

Skąd się wzięło powiedzenie „wyrwał się jak filip z konopi”?

Najprawdopodobniej od zająca. „Filip” to jego ludowa nazwa, a zwierzę kryło się w przydomowych zagonach konopnych i zrywało z nich gwałtownie. Tak tłumaczył to Gloger, powołując się na starsze ustalenia, i tak przyjmuje dzisiejsza etymologia. Popularniejsza wersja o pośle Filipie ze wsi Konopie pochodzi od Chmielowskiego, powtórzył ją Mickiewicz i jest uznawana za zmyśloną.

Które polskie odmiany konopi włóknistych są najstarsze?

Najstarsza zarejestrowana polska odmiana jednopienna to Białobrzeskie z 1968 r. Kolejne to Beniko z 1985 r. i Tygra z marca 2007 r., powstała ze skrzyżowania odmian polskich i ukraińskich. Wszystkie wywodzą się z prac poznańskiego instytutu, którego rodowód sięga stacji doświadczalnej założonej w Wilnie w 1930 r.

Czy nazwy miejscowości typu Konopnica naprawdę pochodzą od konopi?

W większości tak, choć nie zawsze bezpośrednio. Część to nazwy topograficzne utworzone wprost od pola obsianego konopiami — do tej grupy zalicza się Konopiska, wzmiankowane w 1383 r. Część powstała od nazwiska lub przezwiska właściciela, które samo miało źródło w roślinie. W obu przypadkach pierwotnym punktem odniesienia są konopie, tyle że w drugim przez jedno ogniwo pośrednie.

Materiał ma charakter informacyjny i encyklopedyczny. Nie stanowi porady medycznej ani zachęty do stosowania. Medyczna marihuana jest w Polsce dostępna wyłącznie na receptę, a o doborze produktu decyduje lekarz prowadzący.