Dlaczego ta sama odmiana pachnie inaczej u dwóch producentów

Ta sama nazwa na dwóch etykietach nie zapowiada tej samej mieszaniny lotnej, bo między nazwą a zapachem stoi kilka niezależnych warstw zmienności: inne ujęcie tej samej linii hodowlanej, inne warunki wzrostu, inna obróbka po zbiorze, inny moment w życiu próbki, inna metoda oznaczenia i — na samym końcu — inny nos. Pytanie, dlaczego marihuana pachnie inaczej u dwóch wytwórców, nie ma więc jednej odpowiedzi, tylko listę odpowiedzi obowiązujących równocześnie. Poniżej rozkładam ją na czynniki: co zmienia się na każdym piętrze, jak duża bywa skala tej zmiany i które warstwy da się zmierzyć, a które z zasady wymykają się liczbom.

Nazwa opisuje rodowód, a zapach powstaje w jednej roślinie

Konopie są rośliną dwupienną i obcopylną, więc praktycznie każdy osobnik jest heterozygotyczny — na wielu odcinkach genomu ma dwa różne warianty tego samego genu. Potomstwo z nasion nie powiela rodziców, tylko tasuje ich warianty na nowo. Nazwa nadana krzyżówce opisuje zatem pochodzenie: mówi, kto był rodzicem, a nie jaka konkretna roślina stoi za etykietą. To pierwsze i najgłębsze źródło rozjazdu, bo działa, zanim ktokolwiek cokolwiek zmierzy.

Za zapachem stoi rodzina enzymów zwanych syntazami terpenowymi. Jonathan Booth, Jonathan Page i Jörg Bohlmann opisali w 2017 roku dziewięć takich enzymów wyizolowanych z konopi i pokazali rzecz istotną: znaczna ich część jest wieloproduktowa. Jeden enzym nie daje jednej cząsteczki, tylko charakterystyczną mieszaninę kilku, w mniej więcej stałych proporcjach. W pracy z 2020 roku ten sam zespół zestawił profile terpenowe kilkunastu odmian z ekspresją genów syntaz i wykazał, że różnice składu odpowiadają temu, które geny są obecne i jak mocno pracują.

W całej rodzinie syntaz terpenowych, badanej od dawna także w miętach, chmielu i drzewach iglastych, obowiązuje przy tym reguła brzmiąca zaskakująco: podmiana kilku aminokwasów w kieszeni aktywnej enzymu potrafi przestawić główny produkt na zupełnie inny szkielet. Ponieważ warianty tych genów rozchodzą się w potomstwie tak samo jak wszystkie inne, dwie siewki z jednej partii nasion mogą odziedziczyć różne zestawy — i obie będą uczciwie nosiły nazwę krzyżówki, z której pochodzą.

Widać to wprost w nazewnictwie. Numer dopisany do nazwy zwykle oznacza wybrany egzemplarz z populacji nasiennej: Northern Lights #5 jest jedną z ponumerowanych siewek wyselekcjonowanych z materiału znanego jako Northern Lights, a Chemdawg 91 jednym z kilku ujęć krążących pod wspólnym mianem Chemdawg. Numer jest skrótem zdania „to nie ta sama roślina, tylko sąsiadka z tej samej grządki”.

Bywa też, że rozejście się nastąpiło na poziomie firm. White Widow weszła do obiegu w połowie lat dziewięćdziesiątych przy nierozstrzygniętym do dziś sporze o autorstwo i od tamtej pory bywa oferowana przez dziesiątki podmiotów pracujących na własnym materiale wyjściowym. Blueberry rozeszła się od jednego hodowcy do kilku niezależnych firm i dziś jest raczej rodziną spokrewnionych linii niż jedną ustabilizowaną pozycją, a Jack Herer od początku była znana z rozszczepiania się na kilka odmiennych fenotypów, utrzymywanych równolegle przez różnych hodowców. Słowo Haze od lat siedemdziesiątych oznacza zaś całą rodzinę, opisaną w tekście o odmianach z tego kręgu, a nie pojedynczy genotyp. Skalę zjawiska mierzono zresztą genetycznie: próbki sprzedawane pod jednym mianem bywają od siebie odleglejsze niż próbki o różnych nazwach — ale to już osobne pytanie, o zgodność etykiety z materiałem, które rozwijam w tekście o nazwach odmian i badaniach nad nimi.

Norma reakcji, czyli ten sam genotyp w dwóch różnych miejscach

Nawet gdyby genotyp był identyczny, sprawa nie byłaby zamknięta. Pojęcie normy reakcji wprowadził w 1909 roku Richard Woltereck, badając rozwielitki: ten sam materiał dziedziczny hodowany przy różnej dostępności pokarmu dawał osobniki o wyraźnie odmiennym kształcie głowy. Woltereck sformułował z tego zasadę ogólną — genotyp nie koduje jednej wartości cechy, tylko całą krzywą odpowiedzi na warunki. Środowisko wskazuje punkt na tej krzywej.

Metabolizm wtórny, do którego należą terpeny, jest pod tym względem wyjątkowo giętki. Nie buduje ciała rośliny, więc nie podlega tak sztywnym ograniczeniom jak wzrost; jego natężenie zależy od bilansu węgla i azotu, od ilości i widma światła, od temperatury i od dostępności wody. Rośliny aromatyczne badano pod tym kątem długo przed konopiami i wnioski są zbieżne: ta sama odmiana w dwóch miejscach daje inny olejek.

Najlepiej udokumentowanym przypadkiem jest tymianek pospolity z południa Francji. Populacje z okolic Montpellier dzielą się na sześć chemotypów o różnych głównych monoterpenach — od tymolu i karwakrolu po linalol, geraniol i tujanol — a ich rozmieszczenie układa się wzdłuż gradientu klimatycznego: formy fenolowe zajmują ciepłe, suche równiny nadmorskie, niefenolowe cofają się w głąb lądu, gdzie zdarzają się ostre mrozy. To akurat polimorfizm dziedziczny, a nie plastyczność pojedynczej rośliny, ale pokazuje coś ważniejszego: skład lotny jest cechą, którą klimat realnie sortuje.

Sama plastyczność też ma sztandarowe przykłady. W browarnictwie mówi się o „terroir chmielowym”: ta sama odmiana chmielu z różnych rejonów daje olejek o mierzalnie innym składzie, i to na tyle powtarzalnie, że rejon bywa deklarowany obok nazwy odmiany. W winiarstwie tę samą zależność opisano co do jednej cząsteczki. Rotundon, seskwiterpen odpowiedzialny za pieprzny człon zapachu wina Shiraz, wykryli w 2008 roku Tracey Siebert i współpracownicy z australijskiego instytutu winiarskiego; jego stężenie zmienia się między rocznikami i stanowiskami wielokrotnie, przy tej samej odmianie winorośli — chłodniejszy sezon oznacza więcej rotundonu.

Temperatura ma przy tym dwa niezależne wejścia do układu: szybkość syntezy i szybkość ulatniania. Pomiary emisji monoterpenów przez lasy, na których Alex Guenther i współpracownicy zbudowali w 1993 roku model używany do dziś w chemii atmosfery, dają zależność wykładniczą ze współczynnikiem około 0,09 na kelwin — czyli mniej więcej dziesięć procent przyrostu na każdy stopień, a dziesięć stopni różnicy to już około dwuipółkrotna zmiana tempa przy niezmienionej roślinie. Podobnie działa promieniowanie ultrafioletowe, po którym w wielu gatunkach rośnie produkcja związków terpenowych i fenolowych.

W samych konopiach kierunek badań jest ten sam. Zespół Joshuy Zagera pokazał w 2019 roku, że ekspresja genów odpowiedzialnych za terpeny zmienia się w czasie rozwoju rośliny i różni się między jej częściami — a więc nawet moment i miejsce pobrania próbki z jednego okazu przesuwa wynik. Najczystszy dowód, ile zostaje po odjęciu genetyki, dają jednak linie rozmnażane wyłącznie wegetatywnie. Cheese i Gorilla Glue (GG4) krążą jako sadzonki z jednego osobnika, więc ich genom jest z założenia stały. A mimo to opisy zapachu z dwóch źródeł potrafią się rozjechać — skoro pierwsza warstwa jest tu wyzerowana, cała różnica musi pochodzić z warstw następnych.

Co po zbiorze dzieje się z mieszaniną lotną

Zastrzeżenie na wstępie: opisuję chemię, a nie postępowanie z czymkolwiek. Rzecz w tym, że tkanka odcięta od rośliny nie staje się od razu układem martwym. Dopóki zawartość wody jest wysoka, błony pękają, a enzymy trafiają na substraty, do których w żywej komórce nie miały dostępu. Przez ten czas mieszanina lotna nie tyle ubywa, ile jest tworzona na nowo.

Najszybszy z tych procesów uruchamia się w sekundach. Szlak lipooksygenazowy, opisany szczegółowo przez Akikazu Hatanakę, rozcina kwasy tłuszczowe błon i daje sześciowęglowe aldehydy oraz alkohole — to one odpowiadają za zapach świeżo skoszonej trawy. Każde mechaniczne naruszenie tkanki dokłada więc do mieszaniny związki, których w nienaruszonej roślinie prawie nie było, a dwa materiały potraktowane z różną szorstkością różnią się pod tym względem od pierwszej minuty.

Drugi mechanizm jest wolniejszy i mniej oczywisty, bo dotyczy związków, których nie czuć. W winogronach i w liściu herbaty znaczna część monoterpenów występuje jako bezwonne glikozydy — cząsteczka zapachowa jest przyczepiona do cukru i w tej formie nie przechodzi do powietrza. Dopiero hydroliza, enzymatyczna albo kwasowa, odcina cukier i uwalnia zapach. Na tej jednej reakcji opiera się technologia herbaty: świeży liść i liść przerobiony pachną inaczej nie dlatego, że coś wyparowało, tylko dlatego, że coś zostało odblokowane. W konopiach formy związane również opisano, ale materiał dowodowy jest znacznie cieńszy niż w winiarstwie i uczciwie trzeba to powiedzieć wprost.

Trzeci mechanizm to rozpad barwników. Karotenoidy rozcinane przez dioksygenazy dają rodzinę związków zwanych norizoprenoidami — należą do niej jonony i damascenon, cząsteczki o skrajnie niskich progach wyczuwalności. Warto zapamiętać β-jonon, bo wróci w dalszej części tekstu z zupełnie innej strony. Żadnego z tych związków nie było w roślinie w takiej postaci, w jakiej trafia potem do analizy.

Wszystkie te procesy wygaszają się dopiero razem z wodą. Aktywność wody — miara jej dostępności, a nie samej zawartości — poniżej mniej więcej 0,6 zatrzymuje rozwój drobnoustrojów i spowalnia reakcje enzymatyczne o rzędy wielkości. Kluczowe jest jednak nie to, gdzie proces się kończy, tylko jak długo trwa dochodzenie do tego punktu: dwie partie doprowadzone do tego samego stanu końcowego w innym tempie mają za sobą inną liczbę godzin pracy enzymów, a więc inną chemię — mimo identycznego pomiaru wilgotności na końcu. Nie jest to zresztą spostrzeżenie właściwe tylko konopiom: w tytoniu, herbacie, kakao i wanilii obróbka po zbiorze jest od dawna traktowana jako etap tworzący zapach, a nie jedynie go zachowujący, bo ziarno kakaowe przed fermentacją nie pachnie czekoladą wcale. Równolegle biegnie jeszcze samorzutne utlenianie i przegrupowania szkieletów węglowych, ale to osobny mechanizm o własnej kinetyce i wspominam o nim tylko dla porządku. Wniosek węższy wystarczy: dwie partie tego samego materiału mogą różnić się składem, zanim ktokolwiek pobierze z nich próbkę.

Nos bada przestrzeń nad materiałem, a chromatograf — samą próbkę

Tu dochodzimy do nieporozumienia, które psuje najwięcej dyskusji o zapachu. Powonienie jest zmysłem gazowym: do nabłonka węchowego docierają wyłącznie cząsteczki, które opuściły materiał i znalazły się w powietrzu. Tymczasem typowe oznaczenie profilu wykonuje się na ekstrakcie — mierzy więc zawartość w próbce, a nie skład powietrza nad nią. To dwie różne wielkości i nic nie gwarantuje, że są do siebie proporcjonalne.

Rozstrzyga o tym podział między matrycą a fazą gazową. Im bardziej cząsteczka jest lipofilowa, tym mocniej zatrzymuje ją tłuszczowe otoczenie i tym mniejsza jej część przechodzi do powietrza. Rozpiętość jest duża: dla linalolu współczynnik podziału oktanol–woda w skali logarytmicznej wynosi około 3, dla limonenu i mircenu blisko 4,6–4,9, dla kariofilenu przekracza 6. Seskwiterpen ma więc w powietrzu udział mniejszy niż w tabeli, a alkohol terpenowy większy, przy czym jego zachowanie dodatkowo zależy od zawartości wody w materiale. Wniosek jest mocniejszy, niż się z początku wydaje: dwie próbki o identycznej tabeli mogą wysyłać do nosa różne mieszaniny, jeśli różnią się uwodnieniem, udziałem frakcji tłuszczowej albo stopniem rozdrobnienia — powierzchnia styku z powietrzem skaluje się bowiem z rozdrobnieniem, a nie z masą.

Druga arytmetyka, jeszcze bardziej bezlitosna, dotyczy progów wyczuwalności. Rozciągają się one na kilka rzędów wielkości: od pojedynczych nanogramów na litr powietrza dla niektórych tioli po miligramy dla związków słabo pachnących. Wielkością, która odpowiada wrażeniu, jest iloraz stężenia przez próg — składnik obecny w ilości promila potrafi w tym rachunku pobić składnik stanowiący czterdzieści procent mieszaniny.

Konopie dostarczyły do tego podręcznikowego przykładu. Zespół Iaina Oswalda opisał w 2021 roku rodzinę prenylowanych lotnych związków siarki, w tym 3-metylo-2-buteno-1-tiol, i wskazał je jako źródło rozpoznawalnego, ostrego członu zapachu obecnego w części materiału. Ich stężenia są o rzędy wielkości niższe od terpenowych, a w standardowym panelu terpenowym nie ma ich w ogóle. To wyjaśnia, dlaczego Skunk #1 — linia, której sama nazwa jest opisem wrażenia — czy paliwowy człon przypisywany Sour Diesel bywają nieuchwytne w tabeli, choć w powietrzu dominują. Odwrotnie działa przewaga frakcji ciężkiej: liniom takim jak Girl Scout Cookies panele przypisują najczęściej seskwiterpeny, czyli akurat te związki, które matryca zatrzymuje najmocniej.

Na koniec rzecz, która przekreśla wszelkie proste sumowanie: mieszaniny zapachowe nie zachowują się addytywnie. Linda Buck i Richard Axel wykazali w 1991 roku, że powonienie opiera się na dużej rodzinie receptorów, a osiem lat później Bettina Malnic z zespołem Buck pokazała, że pojedynczy zapach rozpoznaje kombinacja receptorów, nie jeden z nich. Składniki wzajemnie się maskują i tłumią, więc mieszaniny różniące się o kilkanaście procent zawartości jednego związku mogą przekroczyć granicę, za którą wrażenie zmienia charakter, a nie tylko natężenie. Dlatego „terpen wiodący” jest rankingiem udziału, a nie rankingiem znaczenia dla zapachu — rozwijam ten wątek w tekście o terpenach w konopiach.

Dwa laboratoria, jedna próbka, dwie tabele

Załóżmy, że wszystkie poprzednie warstwy udało się unieruchomić: ten sam osobnik, te same warunki, ta sama partia, próbki pobrane tego samego dnia. Wyniki z dwóch pracowni i tak nie muszą być zgodne — bo „profil terpenowy” nie jest jedną wielkością fizyczną, tylko rodziną wyników zależnych od procedury.

Zaczyna się od detektora. Detektor płomieniowo-jonizacyjny odpowiada mniej więcej proporcjonalnie do masy węgla w cząsteczce, więc dla samych węglowodorów udział powierzchni piku jest bliski udziałowi masowemu — ale związki z tlenem zaniża, i to systematycznie. Spektrometr mas jest jeszcze mniej wdzięczny: jego odpowiedź zależy od wydajności jonizacji danej cząsteczki i od tego, który jon wybrano do oznaczania ilościowego, a różnice między związkami sięgają rzędów wielkości. Procenty odczytane wprost z sumarycznego chromatogramu masowego nie są więc procentami masowymi. Dokłada się do tego wzorcowanie: rzetelna procedura wymaga osobnej krzywej dla każdego oznaczanego związku, tańsza używa jednego wzorca zastępczego dla całej grupy, a różnica jest błędem systematycznym, więc nie znika przy powtórzeniach.

Dalej idzie przygotowanie próbki. Ekstrakcja rozpuszczalnikiem, analiza fazy nadpowierzchniowej, mikroekstrakcja do fazy stacjonarnej i destylacja z parą wodną nie są wariantami tej samej metody, tylko czterema sposobami zadania pytania. Włókna używane w mikroekstrakcji są selektywne z założenia — jedno wiąże chętniej związki niepolarne, inne małe cząsteczki lotne — więc sam ich dobór zmienia proporcje w wyniku. Destylacja z parą prowadzi materiał przez wysoką temperaturę i tworzy część produktów; podobnie działa gorący dozownik chromatografu, w którym część terpenów przegrupowuje się, zanim dotrze do kolumny.

Osobnym źródłem rozbieżności jest podstawa, do której liczone są procenty. Wynik można podać w miligramach na gram materiału przyjętego albo w przeliczeniu na suchą masę — te dwie liczby różnią się o kilkanaście procent i nadal opisują tę samą próbkę. Można też podać udział w sumie oznaczonych związków, a wtedy rozstrzyga wielkość panelu. Weźmy składnik obecny w ilości 1,2 miligrama na gram: przy panelu dziesięciu związków, sumujących się do ośmiu miligramów, wychodzi 15 procent; przy panelu czterdziestu związków, sumujących się do czternastu miligramów, wychodzi 8,6 procent. Ta sama próbka, ta sama metoda, dwa różne „udziały procentowe” — a różnica bierze się wyłącznie z tego, ile pozycji ktoś umieścił w mianowniku.

Zostają pułapki drobniejsze, za to często rozstrzygające. Adnotacja „nie wykryto” jest zdaniem o metodzie, nie o próbce: mówi, że stężenie było niższe od progu, a próg bywa w dwóch pracowniach różny o rząd wielkości. Przypisanie piku wyłącznie na podstawie porównania widma z biblioteką zawodzi przy izomerach o niemal identycznych widmach. Wreszcie chiralność: kolumny standardowe nie rozdzielają odbić lustrzanych, a te potrafią pachnieć zupełnie inaczej — klasyczną parą jest karwon, którego jedna forma kojarzy się z kminkiem, a druga z miętą. Tabela może więc być zgodna co do liczby, a materiał pachnieć inaczej.

Że nie jest to problem teoretyczny, pokazała analiza Nicka Jikomesa i Michaela Zooroba z 2018 roku: na kilkunastu tysiącach wyników z jednego stanu autorzy wykazali, że różnice między pracowniami mają charakter systematyczny, a nie losowy. Do tego dochodzi brak powszechnie przyjętych certyfikowanych materiałów odniesienia dla paneli terpenowych; akredytacja potwierdza, że pracownia poprawnie wykonuje własną metodę, a nie że jej wyniki są porównywalne z wynikami metody sąsiada. I rzecz najprostsza: certyfikat opisuje podpróbkę, która dotarła do laboratorium, a nie całą partię, z której ją pobrano.

Rozjazd po stronie odbiorcy — receptory, adaptacja i słownik

Ostatnia warstwa jest tą, o której w sporach o zapach mówi się najrzadziej, a która potrafi przewyższyć wszystkie poprzednie razem wzięte. Człowiek ma około ośmiuset genów receptorów węchowych, z czego mniej więcej połowa koduje białka czynne. To najliczniejsza rodzina genowa w naszym genomie i zarazem najbardziej zmienna między ludźmi: Doron Lancet z zespołem opisał już w 2003 roku, że część tych genów jest wyłączona u jednych osób, a czynna u innych. Skalę zmierzył zespół Josepha Mainlanda w 2014 roku, sprawdzając w hodowli komórkowej setki wariantów receptorów wobec dziesiątek zapachów; wynik brzmi, że dwie przypadkowo wybrane osoby różnią się czynnościowo mniej więcej na trzydziestu procentach swoich receptorów węchowych. Nie chodzi o subtelność opisu ani o wprawę, tylko o sprzęt pomiarowy — a Casey Trimmer pokazała w 2019 roku, że wariant pojedynczego receptora wystarcza, by przesunąć odbierane natężenie i charakter konkretnego zapachu.

Najlepiej opisane przypadki są uderzająco konkretne. Andreas Keller z zespołem Leslie Vosshall i Hiroaki Matsunami wykazał w 2007 roku, że dwie zamiany aminokwasowe w receptorze OR7D4 rozstrzygają, czy androstenon jest odbierany jako intensywny i nieprzyjemny, czy słaby, czy w ogóle niewyczuwalny. Jeszcze bliżej naszego tematu leży historia β-jononu — tego samego związku, który powstaje z rozpadu karotenoidów w materiale roślinnym. Jason McRae, Sara Jaeger i współpracownicy opisali w latach 2012–2013 pojedynczą zamianę w receptorze OR5A1, która dzieli populację na dwie grupy o ponad stukrotnie różnych progach wykrywania: osoby wrażliwe określają ten sam bodziec jako kwiatowy i fiołkowy, niewrażliwe jako kwaśny albo octowy. Ten sam zespół powiązał wariant receptora OR2J3 z odbiorem cis-3-heksen-1-olu, czyli jednego z zielonych alkoholi powstających w opisanym wyżej szlaku lipooksygenazowym.

Zjawisko ma własną nazwę. Termin anosmia swoista — brak wrażliwości na jeden konkretny związek przy zachowanym powonieniu — wprowadził w 1967 roku John Amoore, który przez następną dekadę skatalogował ich kilkadziesiąt; androstenonu nie odbiera około trzydziestu procent badanych. Praktyczna konsekwencja jest taka, że w każdej większej grupie wąchającej tę samą próbkę statystycznie ktoś nie odbiera któregoś z jej składników w ogóle. Ta osoba się nie myli — po prostu jej zestaw czujników nie zawiera akurat tego kanału.

Nawet jedna osoba nie jest jednak przyrządem stabilnym. Powonienie adaptuje się szybciej niż którykolwiek z pozostałych zmysłów: przy ciągłej ekspozycji wrażliwość spada wyraźnie w ciągu kilkudziesięciu sekund, a powrót zajmuje minuty; dochodzi do tego adaptacja krzyżowa, bo kontakt z jednym związkiem obniża wrażliwość na inny pobudzający wspólne receptory. Skutek jest zupełnie praktyczny: kolejność, w jakiej wącha się dwie próbki, zmienia wynik porównania, a jej odwrócenie potrafi odwrócić werdykt. Do tego drożność nosa waha się w ciągu doby w rytmie naprzemiennego obrzmiewania małżowin, a temperatura próbki przesuwa równowagę parowania — chłodniejsza wysyła do powietrza mniej lekkiej frakcji.

Osobnym piętrem jest język. Harry Lawless i Trygg Engen opisali w 1977 roku zjawisko nazwane później „na końcu nosa”: rozpoznajemy zapach jako znajomy, mamy pewność, że wiemy, czym jest, i nie potrafimy go nazwać. Eksperci — perfumiarze, degustatorzy, panele sensoryczne — nie mają czulszego nabłonka, tylko wyćwiczony słownik i uporządkowaną pamięć odniesień. Że to sprawa języka, a nie zmysłu, pokazali w 2014 roku Asifa Majid i Niclas Burenhult, porównując osoby anglojęzyczne z użytkownikami języka jahai z Półwyspu Malajskiego, który ma zestaw abstrakcyjnych określeń zapachowych — takich, które nie odsyłają do źródła, jak nasze „cytrusowy” czy „ziemisty”, tylko nazywają samą jakość. Użytkownicy jahai nazywali zapachy tak samo spójnie, jak obie grupy nazywały barwy; anglojęzyczni radzili sobie znacznie gorzej. Dwie osoby sięgające po różne skojarzenia mogą więc opisywać to samo wrażenie w sposób pozornie sprzeczny.

Dlaczego marihuana pachnie inaczej — siedem warstw, które się mnożą

Zebranie wszystkiego w jednym miejscu pokazuje strukturę problemu lepiej niż jakikolwiek pojedynczy argument. Warstwy nie są konkurencyjnymi wyjaśnieniami, między którymi trzeba wybrać — są piętrami tego samego łańcucha i każde dokłada własną zmienność.

Warstwa rozjazdu	Co się w niej zmienia	Czy widać ją w wyniku badania
Ujęcie linii hodowlanej	zestaw i ekspresja genów syntaz terpenowych	tylko pośrednio — badanie pokazuje skutek, nie przyczynę
Warunki wzrostu	proporcje związków przy tym samym genotypie	tak, jeśli porównuje się dwie partie z jednego ujęcia
Obróbka po zbiorze	powstawanie nowych związków i ubytek dawnych	częściowo, zależnie od momentu pobrania próbki
Czas, jaki upłynął od pomiaru	skład mieszaniny lotnej	nie — wynik dotyczy dnia oznaczenia
Matryca i przestrzeń nad próbką	to, co przy tym samym składzie dociera do nosa	nie — panel opisuje próbkę, nie powietrze nad nią
Metoda oznaczenia	podstawa procentów, wielkość panelu, próg oznaczalności	nie z samej tabeli — potrzebna metryka metody
Odbiorca	zestaw czynnych receptorów, adaptacja, słownik opisu	nie — ta wielkość nie jest w pracowni mierzona

Ostatnia kolumna jest najważniejsza. Cztery z siedmiu warstw są niewidoczne w wyniku badania — nie dlatego, że ktoś je pomija z niedbalstwa, tylko dlatego, że oznaczenie chemiczne z założenia nie służy do ich mierzenia. Wynik z laboratorium rozstrzyga spór o skład próbki w dniu analizy; nie rozstrzyga sporu o zapach, bo zapach powstaje dopiero na styku powietrza nad materiałem i nabłonka konkretnego człowieka.

Stąd też wynika, dlaczego warstwy się mnożą, a nie sumują. Jeśli każda wprowadza tylko umiarkowaną zmienność, ich złożenie daje rozstęp znacznie większy niż którakolwiek osobno — i to bez żadnego błędu po drodze. Dwa opisy tej samej nazwy mogą być rozbieżne, a przy tym oba rzetelne. Sensowne pytanie brzmi więc nie „który jest prawdziwy”, tylko „o czym dokładnie każdy z nich mówi”: nazwa jest zdaniem o rodowodzie, profil zdaniem o jednej próbce, a relacja z wąchania zdaniem o spotkaniu materiału z konkretnym nosem. Jak rozdzielić te poziomy przy lekturze samej karty, pokazuję w tekście o czytaniu opisu odmiany, a rolę oznaczeń wytwórcy rozbieram w osobnym omówieniu.

Pytania o rozjazd zapachu między dwiema partiami

Czy różnica zapachu oznacza, że któryś z opisów jest nieprawdziwy?

Zwykle nie. Rozbieżność jest oczekiwanym wynikiem złożenia siedmiu opisanych warstw. Dwa opisy mogą dotyczyć różnych ujęć tej samej linii, materiału z różnych warunków wzrostu, próbek w różnym wieku, oznaczeń innymi metodami i wreszcie odbioru przez ludzi o różnych zestawach receptorów. Nieprawdziwy staje się dopiero opis podany jako trwała cecha nazwy, bez wskazania, do której próbki i którego pomiaru się odnosi.

Czy badanie laboratoryjne rozstrzyga spór o zapach?

Rozstrzyga pytanie węższe: co i w jakiej ilości znajdowało się w konkretnej podpróbce w dniu analizy, przy użytej metodzie. Sporu o zapach nie rozstrzyga z trzech powodów. Po pierwsze mierzy zawartość w materiale, a nie skład powietrza nad nim, a te dwie wielkości nie są proporcjonalne. Po drugie procenty zależą od wielkości panelu i podstawy przeliczenia. Po trzecie wrażenie zapachowe zależy od progów wyczuwalności i od receptorów odbiorcy, których żadna pracownia nie mierzy.

Skoro linia rozmnażana z sadzonek jest genetycznie stała, dlaczego jej opisy się różnią?

Bo stała jest tylko pierwsza z siedmiu warstw. Klon zeruje zmienność genetyczną, ale nie znosi wpływu warunków wzrostu na proporcje związków, nie zatrzymuje przemian chemicznych zachodzących w tkance po zbiorze, nie ujednolica metody oznaczenia ani nie zmienia tego, że różni ludzie mają czynne różne receptory. Właśnie dlatego linie klonalne są w tej sprawie najlepszym materiałem dowodowym: pokazują, ile rozbieżności zostaje po odjęciu genetyki.

Dlaczego dwie osoby wąchające tę samą próbkę mówią co innego?

Z trzech niezależnych powodów naraz. Pierwszy jest wrodzony: dwie przypadkowe osoby różnią się czynnościowo na około trzydziestu procentach receptorów węchowych, a dla niektórych związków część populacji ma anosmię swoistą, czyli nie odbiera ich wcale. Drugi jest chwilowy — adaptacja, drożność nosa i kolejność wąchania zmieniają wynik u tej samej osoby w ciągu minut. Trzeci jest językowy: nazywanie zapachów to zadanie, w którym ludzie zgadzają się ze sobą znacznie słabiej niż przy barwach, więc dwa różne opisy mogą dotyczyć tego samego wrażenia.

Czy da się w ogóle porównać dwa opisy zapachu tej samej odmiany?

Da się, pod warunkiem że porównuje się rzeczy porównywalne. Sensowne zestawienie wymaga wskazania ujęcia linii, daty i metody oznaczenia wraz z wielkością panelu i podstawą przeliczenia procentów, a przy ocenie sensorycznej także warunków i kolejności prezentacji próbek. Bez tych informacji zestawienie dwóch tabel łączy wyniki, o których nie wiadomo, czy dotyczą tego samego pytania. To zresztą powód, dla którego panele sensoryczne pracują na próbkach zakodowanych i w losowanej kolejności.

Źródła

• Woltereck R., Weitere experimentelle Untersuchungen über Artveränderung bei Daphniden, Verhandlungen der Deutschen Zoologischen Gesellschaft 1909;19:110–172
• Buck L., Axel R., A novel multigene family may encode odorant receptors, Cell 1991;65(1):175–187
• Malnic B., Hirono J., Sato T., Buck L.B., Combinatorial receptor codes for odors, Cell 1999;96(5):713–723
• Amoore J.E., Specific anosmia: a clue to the olfactory code, Nature 1967;214:1095–1098
• Lawless H., Engen T., Associations to odors: interference, mnemonics, and verbal labeling, Journal of Experimental Psychology 1977;3(1):52–59
• Menashe I., Man O., Lancet D., Gilad Y., Different noses for different people, Nature Genetics 2003;34(2):143–144
• Keller A., Zhuang H., Chi Q., Vosshall L.B., Matsunami H., Genetic variation in a human odorant receptor alters odour perception, Nature 2007;449:468–472
• Mainland J.D. i in., The missense of smell: functional variability in the human odorant receptor repertoire, Nature Neuroscience 2014;17(1):114–120
• Trimmer C. i in., Genetic variation across the human olfactory receptor repertoire alters odor perception, PNAS 2019;116(19):9475–9480
• Jaeger S.R., McRae J.F. i in., A Mendelian trait for olfactory sensitivity affects odor experience, Current Biology 2013;23(16):1601–1605
• Majid A., Burenhult N., Odors are expressible in language, as long as you speak the right language, Cognition 2014;130(2):266–270
• Booth J.K., Page J.E., Bohlmann J., Terpene synthases from Cannabis sativa, PLoS ONE 2017;12(3):e0173911
• Booth J.K. i in., Terpene synthases and terpene variation in Cannabis sativa, Plant Physiology 2020;184(1):130–147
• Zager J.J. i in., Gene networks underlying cannabinoid and terpenoid accumulation in Cannabis, Plant Physiology 2019;180(4):1877–1897
• Oswald I.W.H. i in., Identification of a new family of prenylated volatile sulfur compounds in Cannabis, ACS Omega 2021;6(47):31667–31676
• Jikomes N., Zoorob M., The cannabinoid content of legal cannabis varies systematically across testing facilities, Scientific Reports 2018;8:4519
• Thompson J.D. i in., Variation in monoterpene composition in the essential oil of Thymus vulgaris chemotypes, Journal of Chemical Ecology 2003;29(4):859–880
• Siebert T.E., Wood C., Elsey G.M., Pollnitz A.P., Determination of rotundone, the pepper aroma impact compound, in grapes and wine, Journal of Agricultural and Food Chemistry 2008;56(10):3745–3748
• Guenther A.B. i in., Isoprene and monoterpene emission rate variability, Journal of Geophysical Research 1993;98(D7):12609–12617
• Hatanaka A., The biogeneration of green odour by green leaves, Phytochemistry 1993;34(5):1201–1218

Materiał ma charakter informacyjny i encyklopedyczny. Nie stanowi porady medycznej ani zachęty do stosowania. Medyczna marihuana jest w Polsce dostępna wyłącznie na receptę, a o doborze produktu decyduje lekarz prowadzący.