Clone only — odmiany, których nie da się kupić jako nasiona

Odmiany clone only to linie utrzymywane wyłącznie przez rozmnażanie wegetatywne — istnieją jako materiał pobrany z jednej konkretnej rośliny i nie da się ich kupić w postaci nasion. Przeszkoda nie jest handlowa ani prawna, tylko biologiczna: nasiono nie jest kopią rodzica, lecz nowym osobnikiem, który dostaje po połowie materiału genetycznego od dwojga rodziców i układa go w kombinacji, jakiej nie miał żaden z nich. Nazwa taka jak Gorilla Glue #4 nie opisuje więc populacji roślin o wspólnych cechach, tylko jeden egzemplarz powielany kawałek po kawałku od kilkunastu lat.

Ta różnica bywa lekceważona, bo w katalogach obie kategorie wyglądają tak samo — jedno hasło, jedna nazwa, jedno zdjęcie. Tymczasem hasło o linii nasiennej opisuje rodzeństwo, a hasło o linii klonalnej opisuje pojedynczy organizm, któremu ktoś kiedyś nadał imię. Poniżej: skąd bierze się ta nieprzekraczalność, dlaczego klon trzeba rozumieć jako jednego osobnika rozciągniętego w czasie, jak wygląda obieg materiału pozbawiony jakiejkolwiek dokumentacji i co realnie znajduje się w paczce nasion sprzedawanej pod nazwą linii clone only.

Dlaczego odmiany clone only nie mieszczą się w nasionie

Konopie są rośliną dwupienną i wiatropylną: kwiaty męskie i żeńskie rosną zwykle na osobnych roślinach, a pyłek przenosi wiatr. Roślina dwupienna nie ma jak zapylić się sama, więc każde nasiono z natury rzeczy łączy materiał dwojga różnych osobników. Gatunki zbudowane w ten sposób nazywa się obligatoryjnie obcopylnymi i wszystkie mają wspólną cechę: są silnie heterozygotyczne.

Heterozygotyczność znaczy tyle, że w danym miejscu genomu roślina ma dwie różne wersje tego samego genu — po jednej od każdego rodzica. Nie jest to usterka ani rzadkość, tylko stan normalny u gatunków, które nigdy nie zapylają się same. Roślina, którą hodowca wybrał i postanowił zachować, jest właśnie taką mozaiką: jej cechy wynikają z konkretnego zestawienia setek tysięcy wariantów, spotkanych raz, przypadkiem, przy jednym zapyleniu.

Rozmnażanie płciowe ten zestaw demontuje. W trakcie mejozy każda komórka rozrodcza dostaje z każdej pary tylko jedną wersję genu, pary rozchodzą się niezależnie od siebie, a do tego dochodzi crossing-over, czyli wymiana odcinków między chromosomami. Nasiono nie jest zatem uszkodzoną kopią — jest poprawnie zbudowanym mechanizmem tasowania. Rozmnażanie wegetatywne omija ten mechanizm w całości: nowa roślina powstaje z komórek somatycznych, a nie z gamet, więc nie ma czego tasować.

Arytmetyka rozszczepienia — dlaczego roślina nie potrafi powtórzyć samej siebie

Skalę problemu widać dopiero na liczbach. Jeśli roślina jest heterozygotyczna w dziesięciu niezależnych miejscach genomu, wytwarza 2¹⁰ = 1024 genetycznie różne typy komórek rozrodczych. Przy dwudziestu miejscach jest ich już 2²⁰, czyli 1 048 576. Prawdziwe genomy konopi różnią się między osobnikami nie w dwudziestu miejscach, lecz w dziesiątkach tysięcy — dwadzieścia to liczba przyjęta wyłącznie po to, żeby dała się zapisać.

Nie ratuje sytuacji nawet zapylenie rośliny jej własnym pyłkiem, wymuszone jednym z zabiegów znanych hodowcom. Miejsce heterozygotyczne rozszczepia się wtedy w klasycznym stosunku 1 : 2 : 1, więc szansa, że potomek zachowa w nim ten sam układ dwóch różnych wersji genu, wynosi połowę. Dla dwudziestu miejsc naraz jest to (½)²⁰ — mniej więcej jeden osobnik na milion. I nawet on nie byłby rodzicem, bo o zgodności rozstrzyga cały genom, a nie dwadzieścia wygodnie wybranych punktów.

• Skrzyżowanie z inną rośliną — potomstwo dostaje połowę materiału skądinąd; podobieństwo do wybranego osobnika jest z założenia częściowe.
• Zapylenie własnym pyłkiem — nic z zewnątrz nie dochodzi, ale połowa miejsc heterozygotycznych i tak przechodzi w stan jednorodny, przy każdym pokoleniu od nowa.
• Rozmnażanie wegetatywne — jedyna droga, która nie uruchamia mejozy, więc jedyna, która przenosi genom w całości.

Stąd wniosek, który bywa odbierany jako przesada, a jest po prostu konsekwencją mechanizmu: osobnik heterozygotyczny nie potrafi odtworzyć samego siebie drogą nasienną. Nie chodzi o brak umiejętności hodowcy ani o zatajaną technikę. Wyrównanie linii wymagałoby wielu pokoleń kojarzenia krewniaczego, a u gatunku obligatoryjnie obcopylnego kosztuje ono depresję wsobną — postępujące osłabienie potomstwa. Kto wyprowadzi z klonu jednorodną linię nasienną, dostanie roślinę powtarzalną, ale już nie tę samą.

Pszenica, jabłoń i konopie — trzy różne odpowiedzi na to samo pytanie

Roślina	Sposób zapylania	Co daje wysiew nasion	Jak utrwala się nazwaną odmianę
Pszenica, groch, pomidor	Samopylne	Potomstwo praktycznie nieodróżnialne od rodzica	Linie wsobne, jednorodne genetycznie — wystarczą nasiona
Kukurydza mieszańcowa	Obcopylna, ale rodzice są liniami wsobnymi	Pierwsze pokolenie wyrównane, kolejne już nie	Powtórzenie krzyżówki z przechowywanych linii rodzicielskich
Jabłoń, grusza, awokado	Obcopylne, wysoka heterozygotyczność	Siewki wyraźnie różne od drzewa macierzystego	Szczepienie — czyli klon na obcym korzeniu
Banan deserowy, szafran	Triploidy, praktycznie bezpłodne	Nasion nie ma w ogóle	Wyłącznie wegetatywnie, bez alternatywy
Konopie	Dwupienne i wiatropylne, obligatoryjnie obcopylne	Rodzeństwo o rozchodzących się cechach	Nasiennie tylko z grubsza; dokładnie — wegetatywnie

Kluczowe są trzeci i czwarty wiersz. Sadownictwo zderzyło się z tym samym problemem kilkaset lat wcześniej i rozwiązało go szczepieniem: nikt nie sieje pestek jabłek po to, by dostać konkretną odmianę, bo tą drogą się jej nie dostaje. Konopie należą do tej właśnie kategorii roślin, nie do kategorii pszenicy — z tą jedyną różnicą, że sadownictwo nazywa swoje klony odmianami i prowadzi dla nich rejestry, a obieg konopnych ujęć klonalnych nie prowadzi żadnych.

Klon jest jednym osobnikiem rozciągniętym w czasie i przestrzeni

Botanika ma na tę sytuację osobne słownictwo, upowszechnione przez Johna Harpera w Population Biology of Plants (1977). Genet to osobnik genetyczny — cały materiał pochodzący z jednego zapłodnienia, niezależnie od tego, na ile fizycznych roślin się rozpadł. Ramet to pojedyncza jednostka fizyczna: jedno źdźbło, jedno drzewo, jedna roślina w doniczce. Linia clone only ma tysiące rametów i jeden genet. Liczba mnoga w zdaniu „mam trzy rośliny tej odmiany” jest wtedy nieścisła — to trzy kawałki jednej rośliny.

Najbardziej okazałym przykładem takiego rozciągnięcia jest Pando — kolonia topoli osikowej Populus tremuloides w Fishlake National Forest w stanie Utah. Zajmuje około 43 hektarów, liczy kilkadziesiąt tysięcy pni i stanowi jeden organizm połączony wspólnym systemem korzeniowym. Szacunki wieku rozjeżdżają się dramatycznie — od kilku tysięcy do kilkudziesięciu tysięcy lat — bo nie ma sposobu, by policzyć słoje czegoś, co nieustannie wymienia własne pnie. Sam spór o datowanie dobrze pokazuje, w czym rzecz: pytanie „ile lat ma ta roślina” przestaje mieć jednoznaczny sens.

Jeszcze wyraźniejszy jest przypadek Lomatia tasmanica, krzewu znanego z jednego stanowiska w Tasmanii, odnalezionego w 1934 roku przez Charlesa Denisona Kinga i opisanego naukowo dopiero w 1967 roku. Wszystkie znane egzemplarze — około pięciuset — to jeden klon. Roślina jest triploidem i nie zawiązuje zdolnych do kiełkowania nasion, więc rozmnaża się wyłącznie wegetatywnie. Znaleziony w pobliżu kopalny fragment liścia datowano na mniej więcej 43 600 lat, co sugeruje, że ten sam osobnik trwa tam od schyłku ostatniego zlodowacenia. Gatunek, którego dosłownie nie sposób sprzedać w nasionach, bo nasion nie wytwarza — trudno o czystszą ilustrację problemu.

Rolnictwo pełne jest łagodniejszych wersji tej samej historii. Odmiana jabłoni Granny Smith wywodzi się z jednej przypadkowej siewki znalezionej przez Marię Ann Smith w Eastwood pod Sydney około 1868 roku. Golden Delicious pochodzi od pojedynczego drzewa z hrabstwa Clay w Wirginii Zachodniej; firma Stark Bro’s odkupiła je w 1914 roku razem z prawami i otoczyła stalową klatką z alarmem. Awokado Hass wyrosło z siewki w ogrodzie Rudolpha Hassa w La Habra Heights w Kalifornii i doczekało się patentu roślinnego nr 139 z 1935 roku; drzewo macierzyste padło w 2002 roku, ale wszystkie owoce tej odmiany na świecie to nadal tkanka tamtego jednego egzemplarza.

Konopne linie klonalne mieszczą się dokładnie w tym schemacie, tylko bez ksiąg rodowych. Chemdawg zaczął się według krążących relacji od garstki nasion znalezionych w kupionym materiale w 1991 roku, a to, co dziś nosi tę nazwę, to numerowane ujęcia pojedynczych roślin z tamtego wysiewu — stąd Chemdawg 91. Brytyjski Cheese wywodzi się według równie nieweryfikowalnych przekazów z jednej rośliny wybranej na przełomie lat osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych z paczki nasion Skunk #1 i rozprowadzanej dalej wyłącznie wegetatywnie przez środowisko związane z kolektywem Exodus z Luton. Bubba Kush, Sour Diesel i Girl Scout Cookies funkcjonują tak samo: nazwa wskazuje ujęcie, a nie populację.

Jedno zastrzeżenie: klon nie jest wieczną kopią co do litery. Tkanka gromadzi z czasem mutacje somatyczne, a długo utrzymywane linie potrafią się między sobą rozjeżdżać — zjawisko ma własną nazwę i własne opracowania, tutaj wystarczy odnotować, że istnieje. Dla pytania o nasiona nie ma ono jednak znaczenia: nawet klon obciążony takim dryfem pozostaje nieporównanie bliżej pierwowzoru niż jakiekolwiek jego potomstwo nasienne.

Obieg sadzonek to system dystrybucji bez dokumentacji

Skoro linii nie da się rozesłać w kopertach z nasionami, musi krążyć fizycznie — jako materiał przekazywany z rąk do rąk. I tak właśnie się to odbywa: bez faktury, bez numeru partii, bez etykiety, którą ktokolwiek by kontrolował. Materiał wędruje między hodowcami, w obrębie miasta, potem regionu, w końcu kontynentu, a jedynym nośnikiem tożsamości jest to, co powie przekazujący. Nazwa nie jest do rośliny przymocowana — jest wypowiadana.

Warto zestawić to z tym, jak identyczny biologicznie problem obsługuje szkółkarstwo sadownicze, w którym klony krążą od pokoleń i nikt nie uważa tego za kłopot. Unijna dyrektywa 2008/90/WE dzieli materiał rozmnożeniowy roślin sadowniczych na kategorie — przedbazowy, bazowy, kwalifikowany i CAC — i wiąże każdą z nich z wymaganiami wobec roślin matecznych, łącznie z badaniami na obecność wirusów. W Stanach Zjednoczonych tę rolę pełnią Foundation Plant Services przy Uniwersytecie Kalifornijskim w Davis oraz sieć National Clean Plant Network. Drzewko z certyfikowanej szkółki ma udokumentowaną drogę wstecz aż do przebadanej rośliny macierzystej opatrzonej numerem.

• Certyfikowana szkółka sadownicza: numer akcesji, znany rok wprowadzenia do kolekcji, protokoły badań zdrowotności, materiał odniesienia w kolekcji publicznej, jednoznaczna nazwa odmiany.
• Obieg konopnych ujęć klonalnych: nazwa przekazana ustnie, brak numeru, brak daty, brak próbki odniesienia, brak okazu zielnikowego, brak instytucji, która rozstrzygałaby spory o nazewnictwo.

Konsekwencje tego braku są dokładnie takie, jakich należałoby oczekiwać. Ta sama nazwa zaczyna oznaczać różne rzeczy w różnych miejscach, pojawiają się określenia w rodzaju „prawdziwego” albo „oryginalnego” ujęcia, a spory o to, kto ma wersję właściwą, są nierozstrzygalne z definicji — nie dlatego, że brakuje dobrej woli, tylko dlatego, że nie istnieje próbka wzorcowa, do której dałoby się cokolwiek przyrównać. W przypadku OG Kush pod jedną nazwą krąży dziś cała rodzina materiałów o niepewnym wzajemnym pokrewieństwie.

Próby uporządkowania tego chaosu narzędziami genetycznymi podejmowano kilkakrotnie. Praca Anny Schwabe i Mitchella McGlaughlina opublikowana w 2019 roku w Journal of Cannabis Research pokazała, że próbki oferowane pod tą samą nazwą przez różne podmioty bywają genetycznie niespójne. Firma Phylos Bioscience prowadziła od 2016 roku projekt profilowania nazywany Galaxy, który w 2019 roku stał się przedmiotem ostrego sporu ze środowiskiem hodowców co do intencji przedsięwzięcia. Żadna z tych inicjatyw nie mogła jednak rozstrzygnąć autentyczności, bo profil genetyczny mówi wyłącznie, czy dwie próbki są zgodne — a nie która z nich jest tą pierwszą.

Do tego dochodzi warstwa prawna, w której kryje się pewien paradoks. Amerykańska ustawa o patentach roślinnych z 1930 roku, dziś art. 161 tytułu 35 Kodeksu Stanów Zjednoczonych, powstała właśnie dla roślin rozmnażanych bezpłciowo — pierwszy patent tego rodzaju przyznano w 1931 roku odmianie róży pnącej. Ochrona odmian w systemie UPOV wymaga z kolei odrębności, wyrównania i trwałości; klon spełnia te trzy warunki wzorcowo, bo jest jednym osobnikiem. Rozbija się natomiast o wymóg nowości: materiał krążący publicznie od dwudziestu czy trzydziestu lat nie może już zostać zgłoszony. Najbardziej rozpoznawalne linie klonalne nie należą więc do nikogo — i dlatego rynek walczy o same nazwy, znakami towarowymi, skoro roślin objąć ochroną się nie da.

Kruchość: linia bez nasion nie ma kopii zapasowej

Linia nasienna przetrwa utratę pojedynczej rośliny, bo istnieje w postaci rozproszonej: paczka nasion leży u dziesiątków ludzi, a przechowywana w chłodzie zachowuje zdolność kiełkowania latami. Linia clone only nie ma tej właściwości. Istnieje wyłącznie jako żywa tkanka, którą ktoś musi bez przerwy utrzymywać przy życiu. Przerwa w ciągłości oznacza koniec — nieodwracalny, bo brakującego ogniwa nie da się odtworzyć z niczego innego.

Do zerwania ciągłości wystarczy zwykły splot okoliczności: przeprowadzka, choroba, konflikt między ludźmi, którzy dotąd wymieniali się materiałem, wreszcie interwencja służb tam, gdzie rzecz jest nielegalna. Rozproszenie materiału po wielu rękach zmniejsza ryzyko, ale go nie usuwa, bo wszystkie te ręce trzymają ten sam genom — a przy jednym genomie każda słabość jest wspólna.

Najlepiej opisaną z tych słabości jest kumulacja patogenów. Wirusy i wiroidy rozchodzą się po roślinie ogólnoustrojowo i przechodzą wraz z każdym kolejnym pobranym fragmentem, a większość z nich nie przenosi się skutecznie przez nasiona — dlatego wysiew nasion pełni funkcję resetu, którego rozmnażanie wegetatywne nie oferuje. U konopi najgłośniejszym przypadkiem jest wiroid utajonej choroby chmielu (HLVd), po raz pierwszy odnotowany na tej roślinie w Kalifornii w doniesieniu opublikowanym w 2019 roku w Plant Disease. Wiroid przenosi się mechanicznie i wraz z materiałem rozmnożeniowym, a porażone rośliny karłowacieją; przeglądy prowadzone przez amerykańskie szkółki podawały w kolejnych latach bardzo wysokie odsetki zakażeń w badanych obiektach. Ładunek raz wprowadzony do linii klonalnej zostaje w niej na stałe.

Skalę takiego ryzyka najlepiej widać na bananie. Handlowa odmiana Gros Michel została w połowie XX wieku zniszczona przez chorobę panamską — fuzariozę wywoływaną przez Fusarium oxysporum f. sp. cubense. Zastąpiła ją Cavendish, wywodząca się z roślin rozmnożonych w latach trzydziestych XIX wieku w cieplarniach Chatsworth House przez Josepha Paxtona. Cavendish jest znów jednym klonem i znów stoi wobec nowej rasy tego samego patogenu, oznaczanej TR4. Kłopot ma charakter definicyjny: odporności nie da się „wprowadzić do Cavendisha”, bo każda krzyżówka daje roślinę, która Cavendishem już nie jest. Dokładnie ta sama pułapka zamyka się nad każdą linią clone only.

Świat nauczył się przechowywać rośliny na czarną godzinę, ale nauczył się tego przede wszystkim dla nasion. Globalny Bank Nasion na Svalbardzie przyjmuje wyłącznie materiał nasienny, więc gatunki rozmnażane wegetatywnie są z tego zabezpieczenia wykluczone z założenia. Ziemniak trzeba trzymać w kolekcjach polowych i w kulturach in vitro — tak robi Międzynarodowe Centrum Ziemniaka w Limie, przechowujące tysiące obiektów, częściowo w kriokonserwacji. Banany utrzymuje międzynarodowa kolekcja tranzytowa w Leuven, gdzie około półtora tysiąca obiektów żyje w probówkach. Dla konopnych linii klonalnych nie istnieje żaden odpowiednik: ani kolekcja publiczna, ani numery akcesji, ani kriobank.

Że taka utrata jest realna, a nie teoretyczna, pokazuje historia sadownictwa. Grusza Ansault, wyprowadzona w 1863 roku w szkółce André Leroya w Angers i chwalona jeszcze w 1921 roku przez U.P. Hedricka w The Pears of New York, jest dziś uznawana za wymarłą — ostatnie drzewa padły i nie było skąd ich odtworzyć. Z kilkunastu tysięcy nazwanych odmian jabłoni opisanych w Ameryce Północnej w XIX wieku przetrwała mniejszość; działający w stanie Waszyngton Lost Apple Project odnajduje pojedyncze z nich w starych, zapomnianych sadach. Za każdym razem mechanizm jest ten sam: odmiana istniejąca wyłącznie jako klon umiera razem z ostatnią żywą tkanką.

Co naprawdę kryje paczka nasion z nazwą linii clone only

Skoro klon nasion sam z siebie nie wytwarza, ktoś musi go z czymś skrzyżować albo doprowadzić do zapylenia go własnym pyłkiem. W obu wypadkach powstaje potomstwo — rodzeństwo o cechach rozchodzących się dokładnie tak, jak opisuje to arytmetyka z początku tekstu. Etykieta z gołą nazwą klonu jest wtedy błędem kategorialnym: wskazuje rodzica, a oferuje dzieci.

• Potomstwo z zapylenia klonu własnym pyłkiem — cały materiał pochodzi od jednej rośliny, ale połowa miejsc heterozygotycznych rozchodzi się w potomstwie i część cech znika albo się nasila.
• Krzyżówka klonu z inną rośliną — połowa materiału pochodzi skądinąd; podobieństwo jest częściowe z definicji, choć w opisie bywa przemilczane.
• Dalsze pokolenia dawnego skrzyżowania — klon jest tu przodkiem sprzed kilku pokoleń, a jego udział w genomie potomka spadł do ułamka.
• Materiał bez związku z klonem — nazwa jako sama etykieta handlowa. Bez próbki wzorcowej nie da się tego ani wykluczyć, ani wykazać.

Rzetelny opis rozróżnia te przypadki i podaje, czym zawartość paczki jest wobec klonu: potomstwem z samozapylenia, krzyżówką albo pokoleniem odległym. Skrót do samej nazwy zaciera całą różnicę i sprzedaje obietnicę, której biologia nie może dotrzymać. Nie zawsze stoi za tym oszustwo — bywa, że rodowód jest prawdziwy, a materiał uczciwie wyprowadzony; fałsz siedzi w domyślnej tożsamości, nie w rodowodzie. Paczka z napisem Gelato, Wedding Cake czy Sunset Sherbert może zawierać materiał blisko spokrewniony z ujęciem, o którym mówi nazwa — ale nigdy samo to ujęcie.

Stąd też właściwe rozumienie komunikatów o „wydaniu odmiany w nasionach”. Nie oznaczają one, że linia klonalna przestała być klonalna, tylko że ktoś udostępnił jej potomstwo. Oryginał pozostaje tym, czym był: jednym osobnikiem, który dalej krąży wyłącznie w postaci wegetatywnej. Podobnie należy czytać nazwy figurujące jednocześnie po obu stronach — Blue Dream czy Zkittlez występują i jako ujęcia klonalne, i jako pozycje nasienne, a to dwie różne obietnice powtarzalności pod jednym napisem.

Na koniec warstwa formalna, o której rzadko się w tym kontekście wspomina. W Unii Europejskiej nasiona konopi wolno wprowadzać do obrotu wyłącznie jako materiał siewny odmian wpisanych do Wspólnego katalogu odmian roślin rolniczych — są to odmiany włókniste o zawartości THC nieprzekraczającej 0,3 %, badane pod kątem odrębności, wyrównania i trwałości, a więc z założenia rozmnażane nasiennie i powtarzalne. Rejestr prowadzi w Polsce COBORU, a na liście figurują pozycje takie jak Białobrzeskie, Tygra czy Henola. Żadna z nazw omawianych w tym tekście tam nie występuje i wystąpić nie może, bo nie spełnia ani warunku wyrównania, ani nowości. Zdanie „nie da się tego kupić jako nasion” jest więc prawdziwe na dwóch niezależnych poziomach naraz: biologicznym i rejestrowym.

Pytania o linie clone only i o handel nasionami

Czy clone only znaczy, że linia jest rzadka?

Nie. To informacja wyłącznie o sposobie utrzymania linii, nie o jej rozpowszechnieniu. Niektóre z najszerzej rozprowadzonych nazw w obiegu to właśnie ujęcia klonalne — materiał krąży od dziesięcioleci i trafił na wszystkie kontynenty, pozostając przy tym jednym osobnikiem. Bywa też odwrotnie: linia oferowana w nasionach potrafi być znacznie mniej znana niż klon.

Czy z rośliny clone only w ogóle mogą powstać nasiona?

Tak — roślina żeńska zawiązuje nasiona po zapyleniu, a hodowcy potrafią doprowadzić także do zapylenia jej własnym pyłkiem. Rzecz nie w tym, że nasiona nie powstają, tylko w tym, czym są: potomstwem, a nie kopiami. Dlatego zwrot „nasiona odmiany clone only” jest wewnętrznie sprzeczny, o ile nie towarzyszy mu wskazanie, jakie to potomstwo.

Dlaczego katalog opisuje linie klonalne obok nasiennych?

Bo nazwa pełni w obiegu funkcję identyfikatora i pod nią materiał jest rozpoznawany, opisywany i wyszukiwany. Warto natomiast pamiętać, że hasło o linii klonalnej i hasło o linii nasiennej odsyłają do rzeczy różnego rodzaju: pierwsze do pojedynczego osobnika, drugie do populacji spokrewnionych roślin o rozchodzących się cechach.

Czy da się sprawdzić, że dana roślina to naprawdę „ten” klon?

W praktyce nie. Profilowanie genetyczne wykaże, czy dwie próbki są zgodne, ale rozstrzygnięcie autentyczności wymagałoby próbki odniesienia zdeponowanej przez tego, kto linię założył, wraz z datą i opisem — czyli tego, czego przy materiale krążącym nieformalnie po prostu nie ma. Deklaracje o „oryginalnym ujęciu” pozostają więc niesprawdzalne w obie strony.

Co się stanie, jeśli linia klonalna zaginie?

Zniknie bezpowrotnie. Nie istnieje bank nasion, z którego dałoby się ją odtworzyć, ani publiczna kolekcja przechowująca jej tkankę. Można wyprowadzić potomstwo, jeśli ktoś zdążył je wcześniej uzyskać, ale będzie to inny materiał noszący dawną nazwę — dokładnie tak samo, jak nasiona nie odtwarzają rodzica.

Materiał ma charakter informacyjny i encyklopedyczny. Nie stanowi porady medycznej ani zachęty do stosowania. Medyczna marihuana jest w Polsce dostępna wyłącznie na receptę, a o doborze produktu decyduje lekarz prowadzący.