Cannabis sativa L. — jeden gatunek czy kilka? Spór taksonomiczny

Cannabis sativa L. to pełna nazwa naukowa konopi siewnych: człon rodzajowy Cannabis, epitet gatunkowy sativa i skrót nazwiska autora, który tę nazwę ogłosił — Karola Linneusza. Największe bazy taksonomiczne świata uznają ją dziś za jedyną przyjętą nazwę gatunku w całym rodzaju, a Cannabis indica Lam. z 1785 roku i Cannabis ruderalis Janisch. z 1924 roku prowadzą jako jej synonimy. Nie znaczy to jednak, że sprawa jest zamknięta. Pytanie, czy rodzaj Cannabis obejmuje jeden gatunek, czy kilka, postawiono ćwierć tysiąclecia temu i do dziś nie doczekało się rozstrzygnięcia — między innymi dlatego, że nie istnieje instancja, która mogłaby je rozstrzygnąć.

Co dokładnie znaczy zapis „Cannabis sativa L.”

W skrócie: pierwsze słowo to nazwa rodzaju, drugie — epitet gatunkowy, a skrót po nich wskazuje autora, który jako pierwszy ważnie ogłosił tę nazwę. „L.” zarezerwowano wyłącznie dla Linneusza. Skrót nie mówi nic o tym, kto roślinę odkrył ani kto ją pierwszy uprawiał; jest adresem bibliograficznym, nie zasługą.

Nazwy naukowe roślin porządkuje Międzynarodowy kodeks nomenklatury glonów, grzybów i roślin. Zgodnie z nim nazwa gatunku składa się z dwóch członów: rodzajowego, pisanego wielką literą, i epitetu gatunkowego, pisanego małą — nawet gdy pochodzi od nazwiska. Cytowanie autora jest dodatkiem, którego kodeks nie wymaga w każdym tekście, ale zaleca wszędzie tam, gdzie liczy się jednoznaczność: w pracach taksonomicznych, w spisach zielnikowych i, jak się okaże, w przepisach karnych.

Same skróty nie są dowolne. Ich obowiązujący wykaz opracowali Richard Brummitt i Emma Powell w książce Authors of Plant Names z 1992 roku, a dziś utrzymuje go międzynarodowy indeks nazw roślin IPNI. To stamtąd wiadomo, że Jeanowi-Baptiste’owi Lamarckowi przypisano „Lam.”, Dmitrijowi Janiszewskiemu — „Janisch.”, a Ernestowi Smallowi „E.Small”, bo goły „Small” był już zajęty przez amerykańskiego botanika Johna Kunkela Smalla. Linneusz dostał najkrótszy możliwy skrót w całym systemie: jedną literę. To jedyny taki przypadek i jest on świadomym ukłonem wobec liczby nazw, które ten jeden człowiek wprowadził do obiegu.

Cytowanie autora niesie też informację o historii nazwy. Gdy nazwę przenosi się do innego rodzaju albo obniża jej rangę, autora pierwotnego bierze się w nawias, a po nim dopisuje tego, kto przeniesienia dokonał. Dlatego jednostka wyodrębniona w 1976 roku dla materiału typu odurzającego nazywa się Cannabis sativa subsp. indica (Lam.) E.Small & Cronquist. W jednym wierszu zapisano całą fabułę: Lamarck ogłosił nazwę jako gatunek, dwaj późniejsi autorzy sprowadzili ją do rangi podgatunku, a nazwisko Lamarcka zostało w nawiasie jako ślad po pierwotnym pomyśle.

Warto jeszcze zauważyć, czym epitet sativa nie jest. Po łacinie znaczy tyle co „siewna”, „uprawna”, i Linneusz rozdawał go hojnie roślinom, które zastał w europejskim rolnictwie: Avena sativa to owies, Oryza sativa ryż, Allium sativum czosnek. Epitet nie opisuje więc żadnej cechy rośliny poza jedną: że człowiek ją wysiewa.

Species Plantarum, 1753: punkt zerowy nazewnictwa roślin

Nazwa Cannabis sativa pojawia się w drugim tomie Species Plantarum, dzieła wydanego w Sztokholmie w 1753 roku, na stronie 1027. Kodeks nomenklatury przyjmuje dziś 1 maja 1753 roku za datę początkową nazewnictwa roślin naczyniowych: cokolwiek opublikowano wcześniej, nie liczy się jako ważne ogłoszenie nazwy. Konopie mają więc nazwę ze ścisłej czołówki — starszej po prostu być nie może. Dla sporu ma to konsekwencję zasadniczą, bo zasada pierwszeństwa w nomenklaturze działa jak kolejka: nazwa ogłoszona wcześniej wypiera późniejsze, jeśli obie dotyczą tego samego taksonu.

Sam opis Linneusza rozczarowuje każdego, kto szuka w nim argumentów do dzisiejszej dyskusji. To kilka wierszy łacińskiej diagnozy plus odesłania do wcześniejszych autorów — Kaspara Bauhina i Josepha Pittona de Tournefort. Linneusz umieścił konopie w klasie Dioecia i rzędzie Pentandria, czyli wśród roślin dwupiennych o pięciu pręcikach, zgodnie ze swoim systemem płciowym. System ten był z założenia sztuczny i botanika porzuciła go w XIX wieku, ale powstałe w nim nazwy przetrwały: kodeks oddziela trwałość nazwy od losu klasyfikacji, w której ją wymyślono.

Kluczowy jest jeszcze jeden szczegół: materiał, który Linneusz miał przed sobą. Były to konopie europejskie, roślina włóknista uprawiana od Bałtyku po Morze Śródziemne, znana mu jako surowiec na liny, sieci i płótno. Materiału indyjskiego nigdy nie widział. Opisał zatem jeden koniec zmienności rodzaju i nadał mu nazwę, która później musiała objąć całą resztę.

Dlaczego typ nomenklatoryczny jest tu ważniejszy, niż się wydaje

Współczesny kodeks wymaga, by każda nazwa była trwale przywiązana do konkretnego okazu — typu nomenklatorycznego. Linneusz typów nie wyznaczał, bo pojęcie powstało długo po nim; okaz reprezentujący Cannabis sativa wskazano dopiero w XX wieku, wśród materiału z jego zielnika przechowywanego w Londynie, a sam ten wybór bywał później kwestionowany w literaturze.

Wynika z tego reguła, która przesądza o kształcie całego sporu. Nazwa sativa nie należy do „konopi w ogóle” ani do żadnej idei rośliny — należy do tej jednej zasuszonej rośliny włóknistej. Gdyby rodzaj kiedykolwiek podzielono na kilka gatunków, epitet sativa musiałby pójść za grupą, w której znajdzie się ten okaz, czyli za konopiami włóknistymi. Formy odurzające potrzebowałyby wtedy innej nazwy — i tu do gry wraca Lamarck. Cały spór ma więc dolną granicę: jakkolwiek się skończy, człon sativa zostanie tam, gdzie postawił go Linneusz.

Lamarck 1785 i Janiszewski 1924, czyli skąd wzięły się dwie kolejne nazwy

Trzydzieści dwa lata po Linneuszu Jean-Baptiste Lamarck opisał w pierwszym tomie Encyclopédie méthodique. Botanique (1785, s. 695) roślinę, którą uznał za gatunek odrębny: Cannabis indica. Materiał pochodził z Indii i trafił do niego jako zasuszone okazy zielnikowe — Lamarck żywych roślin nie oglądał, co tłumaczy oszczędność jego diagnozy. Odrębność opierał na budowie: łodyga cieńsza, twardsza i mocniej rozgałęziona niż u konopi europejskich, listki drobniejsze, tkanki jego zdaniem gorzej rokujące dla włókiennictwa. Wzmiankę o tym, że w Indiach roślinę użytkuje się inaczej niż w Europie, zostawił na marginesie opisu; przez następne dwa stulecia to właśnie ten margines cytowano najczęściej.

Trzecią nazwę dołożył w 1924 roku rosyjski botanik Dmitrij Janiszewski, pracujący na uniwersytecie w Saratowie. Opisał Cannabis ruderalis na podstawie zdziczałych populacji z południowo-wschodniej Rosji, rosnących na siedliskach ruderalnych — przy drogach, na nieużytkach, w miejscach zaburzonych przez człowieka, od czego wziął się epitet. Najciekawsze jest kryterium, którego użył. Janiszewski oparł opis nie na pokroju rośliny, lecz na owocu: u form zdziczałych u nasady niełupki wykształca się wyraźna strefa odcinająca, a na owocu zostaje przylegająca, marmurkowato wybarwiona okrywa. Rośliny te po prostu same się osypują, bo muszą rozsiewać nasiona bez pomocy człowieka. To cecha dzikości, nie geografii ani chemii — i właśnie ona wróci pół wieku później jako oś drugiego podziału.

Do tej trójki dołożył się jeszcze Nikołaj Wawiłow, który pod koniec lat dwudziestych badał materiał afgański i wyodrębnił dla niego osobną jednostkę wewnątrz gatunku Lamarcka. Populacje z pasa afgańsko-himalajskiego, do których odsyłają dziś katalogowe nazwy Afghani i Hindu Kush, okazały się na tyle odrębne od reszty materiału indyjskiego, że stały się osobnym punktem odniesienia — i to one, a nie zielnikowe okazy Lamarcka, stoją u źródeł handlowego słowa „indica”, które zachodni hodowcy przyswoili sobie dopiero w latach siedemdziesiątych XX wieku.

Dwie prace z połowy lat siedemdziesiątych, które ustawiły spór na dekady

Do połowy XX wieku rodzaj Cannabis pozostawał botanicznie zaniedbany. Zmieniło się to gwałtownie w ciągu dwóch lat, gdy ukazały się dwie prace o przeciwstawnych wnioskach — i to one, a nie żadne późniejsze badanie, wyznaczyły do dziś obowiązujące bieguny dyskusji.

Ujęcie politypowe: Schultes, Klein, Plowman i Lockwood, 1974

Richard Evans Schultes, szef Muzeum Botanicznego Uniwersytetu Harvarda i najbardziej wpływowy etnobotanik swojego pokolenia, opublikował wraz z Williamem Kleinem, Timothym Plowmanem i Tomem Lockwoodem artykuł o tytule stawiającym diagnozę wprost: Cannabis: An Example of Taxonomic Neglect („Botanical Museum Leaflets, Harvard University”, tom 23, zeszyt 9, s. 337–367). Autorzy dowodzili, że rodzaj jest politypowy i obejmuje trzy gatunki. Materiał zebrali między innymi podczas wyprawy do Afganistanu w 1971 roku, a różnice opisali w kategoriach pokroju i budowy: rośliny wysokie i luźno rozgałęzione (C. sativa), niskie, stożkowate, o szerokich listkach (C. indica) oraz drobne, słabo rozgałęzione formy zdziczałe (C. ruderalis). Ich argumentacja miała mocny punkt: różnice utrzymywały się także wtedy, gdy rośliny o różnym pochodzeniu rosły obok siebie w tych samych warunkach. W tym samym roku William Emboden ogłosił w „Economic Botany” (tom 28, s. 304–310) tekst pod tytułem Cannabis — a Polytypic Genus, a Loran Anderson prowadził na Harvardzie porównawcze badania zmienności liścia. Szkoła dzieląca miała więc nie jeden głos, lecz kilka.

Ujęcie monotypowe: Small i Cronquist, 1976

Dwa lata później Ernest Small, botanik kanadyjskiej rządowej służby rolniczej, oraz Arthur Cronquist, autor jednego z najszerzej wtedy stosowanych systemów klasyfikacji roślin okrytonasiennych, ogłosili w czasopiśmie „Taxon” (tom 25, zeszyt 4, s. 405–435) pracę A Practical and Natural Taxonomy for Cannabis. Wniosek był odwrotny: jeden gatunek, Cannabis sativa L., podzielony na dwa podgatunki, a każdy z nich na dwie odmiany. Konstrukcja jest elegancka, bo krzyżuje dwie niezależne osie zmienności:

• Oś udomowienia — rozpoznawana po owocu, dokładnie tym kryterium, którego użył Janiszewski. Formy uprawne zatrzymują nasiona, formy zdziczałe (var. spontanea i var. kafiristanica) mają strefę odcinającą i same się osypują.
• Oś chemiczna — rozdzielająca podgatunek sativa od podgatunku indica według umownego progu zawartości Δ9-tetrahydrokannabinolu w suchej masie. Autorzy sami nazwali tę wartość arbitralną i wybraną dla praktycznej wygody, a nie odkrytą w przyrodzie; jej późniejsza kariera w przepisach to osobna historia.

Zwrot „praktyczna i naturalna” w tytule nie był ozdobnikiem. Small i Cronquist otwarcie pisali, że chcą klasyfikacji, którą da się stosować poza pracownią — w laboratorium kryminalistycznym i w urzędzie. Ich ujęcie wygrało z kilku powodów naraz: opublikowano je w organie międzynarodowego towarzystwa taksonomicznego, firmował je autorytet Cronquista, było zgodne z najpowszechniej wtedy przyjmowaną definicją gatunku, a przy tym zachowywało wszystkie trzy stare nazwy — tyle że jako jednostki niższej rangi. Nikt niczego nie musiał wyrzucać, co w sporach nomenklatorycznych bywa argumentem rozstrzygającym.

Zagadnienie	Schultes i wsp., 1974	Small i Cronquist, 1976	Bazy taksonomiczne dziś
Liczba gatunków w rodzaju	Trzy	Jeden	Jeden
Status nazwy Lamarcka	Odrębny gatunek C. indica Lam.	Podgatunek C. sativa subsp. indica	Synonim C. sativa L.
Status nazwy Janiszewskiego	Odrębny gatunek C. ruderalis Janisch.	Odmiany form zdziczałych	Synonim C. sativa L.
Kryterium wiodące	Pokrój i budowa rośliny	Budowa owocu i skład chemiczny	Zgodność z zasadą pierwszeństwa
Podstawa materiałowa	Wyprawy terenowe i uprawa porównawcza	Zbiory z całego świata wysiane w jednym miejscu	Literatura i rewizje nomenklatoryczne

Kryteria gatunku i dlaczego przy roślinie uprawnej zawodzą

Zanim przejdziemy dalej, trzeba powiedzieć rzecz, która tłumaczy większość zamieszania: kodeks nomenklatury nie definiuje gatunku. Reguluje nazwy — kto, kiedy i w jakiej formie ważnie je ogłosił, która ma pierwszeństwo, do jakiego okazu jest przywiązana — ale w ogóle nie wypowiada się o tym, gdzie przebiegają granice taksonów. To decyzja badacza, a nie przepisu. Nie ma zatem ciała, do którego można by złożyć wniosek o rozstrzygnięcie sporu o konopie, bo taki wniosek nie miałby adresata.

Sama biologia też nie oferuje jednej definicji. W obiegu funkcjonuje ich kilkanaście, a cztery pojawiają się w dyskusji o konopiach najczęściej:

• Koncepcja biologiczna (Ernst Mayr, 1942): gatunek to grupa populacji rzeczywiście lub potencjalnie krzyżujących się, izolowana rozrodczo od innych takich grup.
• Koncepcja morfologiczna: gatunek to zespół osobników oddzielony od innych wyraźną nieciągłością cech — luką w rozkładzie, a nie stopniowym przejściem.
• Koncepcja filogenetyczna: najmniejsza dająca się zdiagnozować grupa o wspólnym pochodzeniu.
• Koncepcja ekologiczna: linia zajmująca własną niszę, utrzymywana przez odmienne warunki selekcji.

Kevin de Queiroz zaproponował w 2007 roku w „Systematic Biology” pogodzenie tego bałaganu: wszystkie koncepcje mówią o tym samym — o odrębnie ewoluującej linii — a różnią się jedynie tym, po czym tę odrębność rozpoznają. Rzecz w tym, że przy konopiach każde z tych rozpoznań daje inny wynik, i to jest sedno całej sprawy.

Roślina uprawna psuje wszystkie cztery kryteria naraz

Kryterium morfologiczne zawodzi, bo selekcja prowadzona przez człowieka wytwarza gigantyczne różnice pokroju w kilkadziesiąt pokoleń. Kapusta głowiasta, brokuł, jarmuż i brukselka wyglądają jak przedstawiciele różnych rodzin, a są jednym gatunkiem Brassica oleracea — nikt nie robi z nich osobnych gatunków, bo wiadomo, skąd te różnice się wzięły. Kryterium ekologiczne zawodzi, bo roślinę uprawną przenosi ten sam człowiek: materiał konopny wędrował między kontynentami przez stulecia. Kryterium filogenetyczne zawodzi, bo linie udomowione zwykle zagnieżdżają się wewnątrz dzikich, zamiast tworzyć obok nich osobne gałęzie.

Dochodzi do tego plastyczność. Ten sam genotyp wysiany pod innym równoleżnikiem wytwarza rośliny o innym pokroju i innych proporcjach liścia, więc porównywanie zasuszonych okazów o różnym pochodzeniu prowadzi na manowce. Jedynym wyjściem jest uprawa porównawcza — wysianie całego materiału w jednym miejscu, żeby różnice, które zostaną, można było uznać za dziedziczne. Właśnie dlatego obie strony sporu sięgnęły po tę metodę i obie uznały swoje wyniki za rozstrzygające.

Botanika ma zresztą na rośliny uprawne osobne narzędzie. Rządzi nimi drugi zbiór reguł — kodeks nomenklatury roślin uprawnych, operujący pojęciami kultywaru i grupy kultywarów zamiast rangami gatunku i podgatunku. Standardem stało się przypisywanie roślinom udomowionym rang podrzędnych wobec gatunku dzikiego: kukurydza figuruje jako Zea mays subsp. mays, kapusta głowiasta jako Brassica oleracea var. capitata. Ujęcie Smalla i Cronquista jest dokładnie w tej konwencji — i część jego siły bierze się nie z danych o konopiach, lecz z tego, że tak właśnie traktuje się w botanice wszystkie rośliny udomowione.

Płodne mieszańce, czyli argument, który miał zamknąć sprawę

Najczęściej przywoływany dowód na jeden gatunek brzmi tak: wszystkie formy konopi krzyżują się swobodnie i dają w pełni płodne potomstwo, więc żadnej bariery rozrodczej między nimi nie ma, a skoro nie ma bariery, to w rozumieniu koncepcji biologicznej nie ma też odrębnych gatunków. Argument jest mocny i wzmacnia go biologia samej rośliny. Konopie są dwupienne i wiatropylne, czyli skazane na krzyżowanie się z obcym pyłkiem, a ten potrafi się przemieszczać na kilkanaście i więcej kilometrów. Populacje, które mogłyby się rozejść, są nieustannie ze sobą przemieszywane.

Kłopot w tym, że kryterium izolacji rozrodczej jest w botanice znacznie słabsze, niż wynikałoby z podręcznikowej definicji. Szacuje się, że co czwarty gatunek rośliny naczyniowej krzyżuje się z jakimś innym uznanym gatunkiem, a mieszańce bywają płodne. Dęby to klasyczny przykład: dąb szypułkowy i bezszypułkowy mieszają się w całej Europie, tworzą płodne potomstwo i mimo to nikt nie proponuje ich scalenia. Podobnie zachowują się wierzby, jastrzębce i platany. Gdyby konsekwentnie stosować kryterium izolacji rozrodczej, trzeba by przebudować pół systematyki roślin — i właśnie dlatego szkoła dzieląca uznaje ten argument za nieprzesądzający.

Dochodzi do tego zastrzeżenie metodyczne. Test na płodność mieszańców przeprowadza się w uprawie, czyli tam, gdzie człowiek celowo zestawia ze sobą rośliny, które w naturze nigdy by się nie spotkały. Wykazuje on, że bariera genetyczna nie istnieje, ale nic nie mówi o tym, czy istniała bariera geograficzna — a to ona przez tysiące lat mogła rozdzielać pule genowe konopi wschodnioazjatyckich, indyjskich i europejskich. Kiedy Karl Hillig przebadał w 2005 roku zmienność allozymów w kilkuset pozycjach materiału i opisał wyniki w „Genetic Resources and Crop Evolution” (tom 52, s. 161–180), wyszły mu właśnie rozdzielne pule genowe. Ich istnienie nie jest sporne. Sporne jest to, jaką rangę taksonomiczną im nadać — a na to pytanie żaden pomiar nie odpowie, bo jest to pytanie o konwencję, nie o fakt.

Obrona gatunkowa: kiedy spór taksonomiczny trafił na salę sądową

Jest w tej historii epizod, który tłumaczy, dlaczego akurat w pierwszej połowie lat siedemdziesiątych botanicy nagle zajęli się rodzajem zaniedbywanym przez dwieście lat. Amerykańska ustawa o substancjach kontrolowanych z 1970 roku zdefiniowała marihuanę jako wszystkie części „rośliny Cannabis sativa L.” — z nazwą gatunkową i cytowaniem autora, przepisanymi wprost z podręcznika botaniki. Ten sam zapis skopiowały ustawy wielu stanów.

Obrońcy w sprawach karnych dostrzegli w tym lukę i zbudowali na niej linię obrony, nazwaną później obroną gatunkową. Rozumowanie było proste: jeśli rodzaj jest politypowy, to zabezpieczony materiał mógł należeć do Cannabis indica Lam. albo Cannabis ruderalis Janisch., a wtedy nie jest tym, co ustawa wymienia z nazwy. Ponieważ ciężar dowodu spoczywa na oskarżycielu, ten musiałby wykazać przynależność gatunkową ponad uzasadnioną wątpliwość — na podstawie wysuszonego, rozdrobnionego materiału, w którym cechy odróżniające obie szkoły uznawały za istotne, po prostu nie zachowują się w stanie nadającym się do oceny.

Na sale sądowe zaczęli więc wchodzić biegli botanicy, i to nie drugorzędni. Po stronie obrony zeznawali autorzy pracy o taksonomicznym zaniedbaniu, po przeciwnej — badacze ujęcia monotypowego. Skala zjawiska była na tyle duża, że Ernest Small poświęcił jej osobny artykuł w wydawanym przez ONZ „Bulletin on Narcotics” z 1975 roku, zatytułowany American law and the species problem in Cannabis: science and semantics. Tytuł streszcza jego stanowisko: spór, który wyglądał na naukowy, w znacznej części dotyczył znaczenia słów.

Jak sądy i ustawodawcy zamknęli lukę

Obrona gatunkowa niemal zawsze przegrywała, ale przegrywała na trzy różne sposoby, co samo w sobie jest pouczające:

• Przez ustalenie faktu naukowego. Część sądów, po wysłuchaniu biegłych, przyjmowała po prostu, że rodzaj jest monotypowy, a nazwy Lamarcka i Janiszewskiego oznaczają jednostki niższej rangi.
• Przez wykładnię celowościową. Inne sądy odmawiały wchodzenia w spór botaniczny i orzekały, że ustawodawca posłużył się nazwą gatunkową w znaczeniu potocznym, obejmującym cały rodzaj — tak rozumowano między innymi w sprawie United States v. Walton przed sądem apelacyjnym dla Dystryktu Kolumbii w 1975 roku oraz w kalifornijskiej sprawie People v. Van Alstyne z tego samego roku, w której uzasadnienie zawiera obszerny wykład o systematyce konopi.
• Przez zmianę przepisu. Najskuteczniej. Kolejne stany przeredagowały definicje, dopisując do nazwy gatunkowej formułę obejmującą „każdy inny gatunek rodzaju Cannabis” albo od razu odwołując się do rodzaju. Prawo międzynarodowe miało tę odporność od początku: jednolita konwencja o środkach odurzających z 1961 roku definiuje roślinę konopi przez rodzaj, nie przez gatunek, więc obrona gatunkowa nie miała się tam czego chwycić. Tą samą drogą poszedł polski ustawodawca, opisując konopie przez przynależność rodzajową.

Trwalsze od samych wyroków okazało się jednak oddziaływanie zwrotne. Sprawy sądowe stworzyły popyt na badania: pojawiły się pieniądze, zezwolenia na gromadzenie materiału z całego świata i powód, by porównawcze uprawy doświadczalne w ogóle prowadzić. Klasyfikacja, którą do dziś cytują artykuły naukowe i akty prawne, powstała więc w znacznej mierze dlatego, że sądy potrzebowały odpowiedzi na pytanie, którego botanika sobie wcześniej nie stawiała.

Co stoi dziś w bazach taksonomicznych

Praktyka jest jednoznaczna i łatwa do sprawdzenia. Prowadzona przez Ogród Botaniczny w Kew baza Plants of the World Online, a za nią World Flora Online i kręgosłup taksonomiczny GBIF, uznają w rodzaju Cannabis jeden przyjęty gatunek: Cannabis sativa L. Nazwy Cannabis indica Lam. i Cannabis ruderalis Janisch. figurują tam jako synonimy heterotypowe — czyli nazwy ważnie ogłoszone, opisujące realny materiał, lecz odnoszone dziś do tego samego taksonu. Warto rozróżnić te dwa statusy: nazwa może być w pełni poprawna nomenklatorycznie i jednocześnie nieprzyjęta taksonomicznie. To nie jest unieważnienie, tylko decyzja o zakresie.

Zmieniła się przy tym również pozycja samego rodzaju: konopie krążyły w klasyfikacjach między pokrzywowatymi a morwowatymi, aż wraz z chmielem trafiły do rodziny konopiowatych (Cannabaceae), rozszerzonej we współczesnych ujęciach o rodzaje drzewiaste.

Dane molekularne nie zamknęły sprawy, tylko ją przeformułowały

Kolejne badania genetyczne konsekwentnie znajdują w materiale konopnym strukturę. Karl Hillig i Paul Mahlberg opisali w 2004 roku w „American Journal of Botany” zmienność kannabinoidów wskazującą na rozdzielne pule, a rok później Hillig doszedł do podobnego wniosku na podstawie allozymów. Praca zespołu Jasona Sawlera z 2015 roku w „PLOS ONE” wykazała, że populacje włókniste i odurzające dają się od siebie odróżnić w skali całego genomu, ale przy okazji pokazała coś kłopotliwego: handlowe etykiety odmian słabo odpowiadają rzeczywistej strukturze genetycznej. Szeroko zakrojone sekwencjonowanie opublikowane przez zespół Guangpeng Rena w 2021 roku w „Science Advances” umiejscowiło udomowienie konopi w Azji Wschodniej i wskazało na jedno wydarzenie założycielskie, po którym linie włókniste i odurzające rozeszły się wtórnie.

Na tym tle powstała propozycja kompromisowa. John McPartland w przeglądzie z 2018 roku, a następnie wspólnie z Ernestem Smallem w pracy ogłoszonej w 2020 roku w „PhytoKeys” (tom 144, s. 81–112), zaproponował powrót do konstrukcji Smalla i Cronquista, ale uzupełnionej o dane molekularne: jeden gatunek, dwa podgatunki, w obrębie każdego odmiany udomowione i dziko rosnące. Wynika z tego rozjazd terminologiczny, który warto sobie uświadomić przy czytaniu literatury: w tym ujęciu botaniczny podgatunek indica obejmuje wszystkie formy odurzające, także te, które handel nazywa sativami — a więc również materiał spod nazw Thai, Colombian Gold, Mexican czy Durban Poison. Botaniczna sativa to zaś konopie włókniste. Oba słowa znaczą w nauce coś innego niż w katalogu sklepowym, i to dokładnie odwrotnie, niż podpowiada intuicja.

Ślad tego zamieszania widać zresztą w samych nazwach handlowych. W katalogu obok siebie stoją South Indian Indica i South Indian Sativa — dwie nazwy odsyłające do tego samego regionu geograficznego, a przypisane do przeciwstawnych kategorii, oraz North American Indica, w której epitet naukowy oznacza materiał z kontynentu, gdzie konopie w ogóle nie występowały dziko. Linie takie jak Skunk #1, złożona z materiału afgańskiego, kolumbijskiego i meksykańskiego, w tym z Acapulco Gold, mieszają pule genowe, których rozdzielności dotyczył cały spór. Handlowy podział na indicę i sativę to zresztą osobna konwencja, powstała niezależnie od taksonomii. Podział ten opisuje pochodzenie hodowlane rośliny, a nie sposób, w jaki wpływa ona na organizm; szerzej pisaliśmy o nim w tekście o różnicach między indicą, sativą i hybrydą.

Dlaczego tego sporu nie da się zamknąć

Po dwustu czterdziestu latach warto postawić pytanie inaczej: nie „kto ma rację”, lecz „co musiałoby się stać, żeby spór się skończył”. Odpowiedź składa się z czterech przeszkód i żadna z nich nie jest przejściowa.

• Brak arbitra. Kodeks nomenklatury rozstrzyga o nazwach, nie o granicach taksonów. Nie ma organu, który mógłby ogłosić, ile gatunków liczy rodzaj — jest tylko praktyka publikacyjna i to, co przyjmą redakcje wielkich baz.
• Brak wspólnego kryterium. Koncepcja biologiczna daje jeden gatunek, koncepcja oparta na pulach genowych — co najmniej dwa. Obie są w botanice dopuszczalne, więc obie odpowiedzi są poprawne w ramach własnych założeń.
• Zniszczona podstawa materiałowa. Rozstrzygnięcie wymagałoby populacji, które przez tysiąclecia rozwijały się osobno. Takich populacji praktycznie już nie ma: pół wieku globalnego krzyżowania przemieszało pule genowe, a materiał miejscowy zanikał w tym samym czasie, gdy zakazy uniemożliwiały jego gromadzenie. Badania, które mogłyby dać czystą odpowiedź, spóźniły się o pokolenie.
• Rozstrzygnięcie i tak nie zmieniłoby nazw tak, jak wszyscy oczekują. Nawet gdyby rodzaj podzielono, epitet sativa zostałby przy grupie zawierającej okaz typowy Linneusza, czyli przy konopiach włóknistych. Zapis Cannabis sativa L., ten sam, który stoi w przepisach, oznaczałby wtedy roślinę włókienniczą — a wszystko, czego przepisy dotyczą przede wszystkim, nosiłoby nazwę inną. Prawo, które przez pięćdziesiąt lat wpisywało do ustaw jedną formułę botaniczną, ma zatem interes w tym, żeby nic się nie zmieniło.

Stąd stan, który da się opisać jednym zdaniem: bazy taksonomiczne mówią „jeden gatunek”, część literatury naukowej mówi „dwa albo trzy”, konwencje międzynarodowe wolą w ogóle nie schodzić poniżej rodzaju, a handel używa obu epitetów w znaczeniu, którego żadna z tych trzech instancji nie uznaje. Nazwa Cannabis sativa L. jest przy tym jedynym elementem układu, co do którego nikt nie ma wątpliwości — bo o niej rozstrzygnięto 1 maja 1753 roku i zasada pierwszeństwa nie przewiduje odwołania.

Nazwy naukowe konopi: pytania o autorów, synonimy i zapis

Czy Cannabis indica to nazwa nieważna?

Nie. To nazwa ważnie ogłoszona przez Lamarcka w 1785 roku i pod względem nomenklatorycznym całkowicie poprawna. Główne bazy taksonomiczne nie uznają jej jednak za nazwę przyjętą, lecz za synonim Cannabis sativa L. Różnica jest istotna: nazwa nie została unieważniona, tylko odniesiona do taksonu, który dziś opisuje się inną nazwą, mającą pierwszeństwo jako starsza.

Skąd wiadomo, że „L.” oznacza właśnie Linneusza?

Ze standaryzowanego wykazu skrótów autorów nazw roślin, opracowanego przez Richarda Brummitta i Emmę Powell w 1992 roku i utrzymywanego dziś w indeksie IPNI. Skróty są w tym systemie niepowtarzalne, dlatego Ernest Small figuruje jako „E.Small” — sam „Small” należy do innego botanika. Linneusz jako jedyny ma skrót jednoliterowy.

Ile gatunków liczy dziś rodzaj Cannabis?

W największych bazach taksonomicznych — jeden. W literaturze naukowej spotyka się też ujęcia dwu- i trzygatunkowe, oparte na danych o pulach genowych. Prawo międzynarodowe omija problem, definiując roślinę na poziomie rodzaju, a nie gatunku.

Dlaczego przepisy powołują się na nazwę gatunkową, skoro spór trwa?

Bo w chwili pisania tych przepisów wydawała się ona jednoznaczna. Amerykańska ustawa z 1970 roku przepisała formułę „Cannabis sativa L.” z podręcznika botaniki, a obrona gatunkowa pokazała, jak łatwo taką formułę podważyć. Odpowiedzią było przeredagowanie definicji tak, by obejmowały cały rodzaj — tą drogą poszły zarówno konwencje międzynarodowe, jak i późniejsze ustawodawstwa krajowe.

Czy botaniczny podgatunek indica to to samo co „indica” w katalogu odmian?

Nie, i różnica jest większa, niż się wydaje. W ujęciu botanicznym podgatunek indica obejmuje wszystkie formy o przewadze THC, niezależnie od pokroju rośliny — także te, które w handlu opisuje się jako sativy. Katalogowe „indica” i „sativa” to etykiety hodowlane, powstałe w zachodniej hodowli lat siedemdziesiątych i osiemdziesiątych XX wieku, niezależnie od nazewnictwa naukowego.

Materiał ma charakter informacyjny i encyklopedyczny. Nie stanowi porady medycznej ani zachęty do stosowania. Medyczna marihuana jest w Polsce dostępna wyłącznie na receptę, a o doborze produktu decyduje lekarz prowadzący.